Hà NộiCầm tờ kết quả sinh thiết trên tay, anh Huyên, 56 tuổi, ngồi thụp xuống bậc cầu thang bệnh viện, mặt cúi gằm, không nói một lời.
"Kết quả có nhầm không bác sĩ?", anh thốt lên câu đầu tiên khi nghe hai chữ ung thư phổi. Bác sĩ giải thích về giai đoạn bệnh và phác đồ điều trị, nhưng người đàn ông gần như không nghe thấy gì. Tai ù đi, đầu óc trống rỗng, anh bước ra cầu thang ngồi lặng rất lâu, tay vẫn nắm chặt tờ giấy. Người vợ ngồi bên liên tục trấn an nhưng anh không đáp.
"Đó là lần đầu tiên trong hơn 30 năm chung sống, tôi thấy chồng mình vốn mạnh mẽ bật khóc", chị kể.
Đêm ấy anh không ngủ. Cứ nhắm mắt, hai chữ "ung thư phổi" lại hiện lên, tim đập nhanh, ngực nặng như có đá đè. Ba giờ sáng, người đàn ông mở điện thoại tìm mọi thông tin về bệnh. Càng đọc những bài viết về tỷ lệ tử vong, hóa trị và đau đớn, anh càng tin mình sắp chết.
Nỗi lo lớn dần suốt nhiều tuần. Anh không muốn gặp bạn bè, bỏ ăn, mất ngủ triền miên, người suy kiệt. Nhiều lúc cơn khó thở ập đến, nhịp tim dồn dập, chân tay vã mồ hôi, anh đóng chặt cửa phòng tự giày vò.
Tại phòng khám tâm lý, người đàn ông liên tục tự trách chưa lo đủ cho vợ, hai con nhỏ và mẹ già, kèm nỗi sợ chết. Qua các bài kiểm tra, thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, chẩn đoán anh bị rối loạn lo âu và trầm cảm, cần điều trị bằng thuốc và trị liệu tâm lý.
Tương tự, người phụ nữ 49 tuổi ở Ninh Bình mắc ung thư vú năm 2025 từng tự nhủ sẽ cố gắng vượt qua sau ca phẫu thuật. Nhưng những đợt hóa trị đầu tiên khiến chị nôn triền miên, ăn uống khó khăn. Thấy tóc rụng từng mảng, chị tự cạo hết mái tóc dài gắn bó nhiều năm rồi bật khóc trước gương. Tác dụng phụ đau đớn cộng gánh nặng tài chính đẩy người phụ nữ vào trạng thái thu mình, ít giao tiếp, luôn nghĩ mình là gánh nặng và muốn bỏ điều trị. Khi các triệu chứng kéo dài đến mức chị nảy sinh ý định tự làm hại, bác sĩ Lân chẩn đoán chị mắc trầm cảm.
Trầm cảm phổ biến ở người bệnh ung thư ngay từ khi phát hiện bệnh đến suốt quá trình điều trị. Năm 2012, Bệnh viện Quân y 103 khảo sát 264 bệnh nhân tại Khoa Ung bướu trong 9 tháng và ghi nhận gần 58% mắc trầm cảm. Nhóm lao động trí óc trầm cảm nặng hơn nhóm lao động chân tay, và tỷ lệ tăng dần theo giai đoạn bệnh. Các triệu chứng thường gặp gồm buồn chán (gần 71%), rối loạn giấc ngủ (hơn 70%) và hồi hộp lo lắng (hơn 66%).
Trên thế giới, phân tích tổng hợp đăng trên tạp chí The Lancet Oncology năm 2011, khảo sát hơn 10.000 bệnh nhân, ghi nhận khoảng 16,3% người mắc ung thư đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm, cao gấp nhiều lần so với tỷ lệ 2-4% ở dân số chung. Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Mỹ (ASCO) xếp trầm cảm và lo âu vào nhóm biến chứng tâm lý cần tầm soát định kỳ, bởi chúng làm giảm tuân thủ điều trị và rút ngắn thời gian sống.
Nghiên cứu công bố trên Cancer năm 2017 của các nhà khoa học Anh cho thấy trầm cảm không được điều trị gắn với nguy cơ tử vong cao hơn tới 25% ở người bệnh ung thư. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cảnh báo phần lớn tổn thương tâm lý ở bệnh nhân ung thư tại các nước thu nhập thấp và trung bình bị bỏ sót do thiếu dịch vụ tâm lý ung thư chuyên biệt. Những con số này cho thấy chăm sóc sức khỏe tinh thần cần song hành cùng phác đồ điều trị khối u, thay vì chỉ tập trung vào phần thân thể.
Nhiều yếu tố đẩy người bệnh vào trầm cảm. Theo thạc sĩ Lân, đó là cú sốc khi biết mình mắc bệnh, nỗi sợ cái chết, cơn đau kéo dài, tác dụng phụ của hóa trị và xạ trị. Nhiều người mất khả năng lao động, chịu gánh nặng tài chính hoặc đối diện với thay đổi ngoại hình như rụng tóc, sụt cân, cắt bỏ một phần cơ thể. Very Well Health mô tả 5 giai đoạn đau buồn của người bệnh ung thư, gọi tắt là DABDA, gồm từ chối, tức giận, mặc cả, trầm cảm và chấp nhận. Trong đó, trầm cảm khiến người bệnh mất năng lượng chiến đấu và thay đổi cả thói quen ăn ngủ.
Khủng hoảng tâm lý làm việc điều trị khó khăn hơn. Người bệnh mất động lực sống, thấy mọi nỗ lực vô nghĩa nên dễ bỏ hóa trị, xạ trị giữa chừng, không tái khám đúng lịch, uống thuốc thất thường hoặc từ chối phương pháp mới. Sự gián đoạn tạo điều kiện cho khối u tiến triển nhanh, làm giảm hiệu quả điều trị và tiên lượng sống.
Cơ thể cũng chịu tổn thương. Trầm cảm kéo dài khiến cơ thể liên tục tiết hormone stress như cortisol. Nồng độ cortisol cao lâu ngày làm suy giảm tế bào miễn dịch, tăng phản ứng viêm và giảm khả năng hồi phục sau phẫu thuật. Ở người bệnh ung thư vốn có miễn dịch yếu do bệnh và hóa trị, tình trạng càng xấu đi. Người trầm cảm thường chán ăn, thiếu dinh dưỡng, trong khi điều trị ung thư gây buồn nôn, mệt mỏi. Hai yếu tố cộng hưởng đẩy bệnh nhân vào cảnh suy mòn, mất cơ, giảm sức đề kháng. Thiếu ngủ khiến cơ thể mệt mỏi hơn, giảm khả năng chịu đựng hóa trị. Nhiều người rơi vào những ý nghĩ như "Điều trị cũng vô ích", "Tôi là gánh nặng cho gia đình" hay "Chết sẽ đỡ khổ hơn".
Trầm cảm còn kéo cả gia đình vào vòng xoáy căng thẳng. Người chăm sóc dễ kiệt sức tinh thần, còn bệnh nhân càng thấy cô đơn và tuyệt vọng.
Các chuyên gia cho rằng người thân nên lắng nghe nhiều hơn, để người bệnh bộc lộ cảm xúc, khuyến khích họ tham gia hoạt động phù hợp và duy trì kết nối với bạn bè, cộng đồng. Nếu sức khỏe cho phép, người bệnh có thể đi bộ nhẹ, tập hít thở và các bài phục hồi chức năng. Vận động giúp tăng tiết endorphin, cải thiện tâm trạng và giảm mệt mỏi. Một chế độ ăn đủ năng lượng, giàu protein cùng giấc ngủ tốt sẽ nâng sức đề kháng và ổn định cảm xúc. Khi có dấu hiệu mất ngủ, buồn chán, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, cần đi khám sức khỏe tâm thần lập tức.
Ngồi trước bác sĩ Lân trong buổi trị liệu gần nhất, anh Huyên không còn dáng vẻ của người đàn ông từng ngồi thụp xuống bậc cầu thang bệnh viện ngày nào. "Anh ấy đã bước qua được giai đoạn tăm tối nhất", bác sĩ Lân kể. Sau quãng thời gian kiên trì điều trị song song cả trầm cảm lẫn khối u, người đàn ông dần tìm lại sự bình yên trong tâm trí.
Theo lời chuyên gia, những cơn đau thể xác do bệnh tật vẫn còn đó, đôi lúc vẫn hành hạ anh Huyên vào ban đêm. Nhưng thứ thay đổi lớn nhất chính là cách anh đối diện với chúng. Thay vì trốn trong căn phòng đóng kín cửa để tự giày vò, anh học được cách chấp nhận sự vô thường của cuộc sống.
"Anh ấy nói với tôi rằng giờ đây mỗi ngày thức dậy còn nhìn thấy vợ con là một món quà", bác sĩ Lân chia sẻ.
Thúy Quỳnh