Theo chủ trương mở rộng các tội phạt tiền, thu hồi tài sản tối đa, Bộ Công an đề xuất có thể cho phép người phạm tội nộp tiền để được hưởng án treo lên tới 5 năm, thay vì 3 năm như hiện tại.
Nội dung này nằm trong Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi 2026, được Bộ Công an soạn thảo, dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến trong kỳ họp tháng 8.
Bộ luật Hình sự hiện hành quy định, Tòa chỉ xem xét cho hưởng án treo với án tù không quá 3 năm. Tại dự thảo, Bộ Công an đề xuất mở rộng việc áp dụng án treo lên tới 5 năm, căn cứ nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù.
Trong trường hợp này, tòa án có thể quyết định cho hưởng án treo kèm theo điều kiện "nộp một mức tiền để thay thế hình phạt tù" và ấn định thời gian thử thách 1-2 năm.
Các trường hợp được hưởng án treo tới 3 năm như thông thường thì không phải nộp tiền thay thế.
Để đảm bảo nghiêm minh, dự thảo vẫn giữ nguyên quy định, nếu trong thời gian thử thách, người được hưởng án treo cố ý vi phạm nghĩa vụ theo quy định của Luật Thi hành án hình sự từ 2 lần thì tòa án có thể quyết định buộc người đó phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã tuyên.
Ưu tiên thu hồi tài sản
Bộ Công an đánh giá phạm vi các tội danh áp dụng hình phạt tiền hiện tương đối hẹp. Luật mới chỉ ghi nhận một ngoại lệ với "người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng" (Điều 38 khoản 2, Bộ luật Hình sự).
Thực tiễn, người phạm tội rất nghiêm trọng thuộc nhóm các tội phạm về chức vụ có thể áp dụng hình phạt này, theo tinh thần chiến lược cải cách tư pháp. Các quan điểm về phòng, chống tham nhũng cũng ưu tiên thu hồi tài sản bị thất thoát.
Chính sách mở rộng các tội danh được áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù sẽ giúp giảm chi phí giam giữ, quản lý trại giam, đồng thời tăng nguồn thu ngân sách từ các vụ án có động cơ vụ lợi.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ không có yếu tố tham nhũng, khi mục tiêu chính của hình phạt là "buộc khôi phục nguyên trạng và bồi thường thiệt hại".
Mở rộng cơ chế thay thế hình phạt tù bằng nghĩa vụ tài chính đối với nhóm tội phạm tội ít nguy hiểm đã được các nước áp dụng rộng rãi.
Tại Đức, năm 2024 có khoảng 632.100 người bị kết án. Trong đó 506.500 trường hợp (80%) chỉ bị phạt tiền, khoảng 14% bị tuyên án tù, còn lại áp dụng các chế tài theo luật người chưa thành niên.
Nghiên cứu của Đại học Chicago cũng cho thấy chỉ khoảng 5% người bị kết án phải chấp hành án tù ngay, khoảng 10% được hưởng án tù treo, phần lớn còn lại chỉ chịu hình phạt tiền.
Điều này phản ánh triết lý của Đức là ưu tiên phạt tiền và các biện pháp thay thế thay vì giam giữ đối với các tội phạm ít nghiêm trọng.
Anh và xứ Wales cũng theo đuổi xu hướng tương tự. Thống kê của Bộ Tư pháp cho thấy trong năm 2025, các tòa án tuyên gần 929.000 hình phạt tiền. Trong khi án tù giảm chưa bằng 1/0 - 88.000 người.
Hơn 77.500 án cộng đồng và gần 53.000 án tù treo cũng được áp dụng. Trước tình trạng quá tải nhà giam, Chính phủ Anh tiếp tục xem xét mở rộng phạm vi áp dụng án treo và các biện pháp thay thế ngắn hạn.
Số liệu của World Prison Brief cho thấy các quốc gia ưu tiên hình phạt tiền, án treo và các biện pháp xử lý ngoài nhà tù thường có tỷ lệ người bị giam giữ thấp hơn đáng kể.
Nhật Bản chỉ có khoảng 36-38 người bị giam trên 100.000 dân, thuộc nhóm thấp nhất thế giới. Đức khoảng 69 người/100.000 dân.
Trong khi đó, Mỹ có khoảng 541 người bị giam trên 100.000 dân, cao gấp gần 8 lần Đức và khoảng 15 lần Nhật Bản.
Hải Thư