Từ dấu tích trên xương, xét nghiệm gen, DNA cho đến các văn bản lịch sử, các nhà khoa học đã lần theo dấu vết của những căn bệnh xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử loài người. Dưới đây là 10 bệnh có niên đại cổ nhất từng được ghi nhận, dựa trên các bằng chứng khoa học và khảo cổ học đáng tin cậy.
Bệnh tả
Khoảng năm 400 trước Công nguyên, thầy thuốc Hy Lạp Hippocrates đã ghi chép và phân loại nhiều bệnh phổ biến, trong đó có bệnh tả. Đây là bằng chứng cho thấy căn bệnh này đã tồn tại từ rất sớm. Nhiều nhà khoa học nhận định tả có thể bắt nguồn từ lưu vực sông Hằng, nơi dân cư tập trung đông đúc.
Vi khuẩn gây bệnh tồn tại trong nguồn nước tự nhiên, dễ lan truyền khi nước bị ô nhiễm. Người ở thượng nguồn sử dụng và làm bẩn nước khiến vi khuẩn theo dòng chảy xuống hạ lưu, tạo thành vòng lây nhiễm liên tục. Đây là lý do bệnh tả vẫn bùng phát ở nhiều quốc gia và gây tỷ lệ tử vong cao.
Thương hàn
Từ năm 430 đến 426 trước Công nguyên, một đại dịch khủng khiếp đã tàn phá Athens, Hy Lạp. Nhà sử gia Thucydides mô tả người bệnh đột ngột sốt dữ dội, chảy máu miệng, hơi thở hôi bất thường; khi bệnh lan xuống dạ dày và ruột gây nôn, loét nặng, tiêu chảy dữ dội, cơ thể nhanh chóng suy kiệt và phần lớn tử vong.
Đại dịch này khiến Athens suy yếu nghiêm trọng, góp phần thất bại trước Sparta trong Chiến tranh Peloponnesus và làm gián đoạn sự phát triển dân chủ. Nguyên nhân chính xác vẫn còn tranh cãi: nhiều giả thuyết cho rằng đó có thể là thương hàn, đậu mùa hoặc một dạng sốt xuất huyết cổ đại. Một số nghiên cứu DNA từ hài cốt cổ nghiêng về giả thuyết thương hàn, nhưng chưa có kết luận cuối cùng.
Bệnh phong (hủi)
Ghi chép trên giấy cói Ebers của Ai Cập khoảng năm 1550 TCN đã mô tả bệnh phong là các khối u lớn, chưa có cách điều trị. Vi khuẩn gây bệnh có thể ngủ yên trong cơ thể người hơn 20 năm trước khi xuất hiện triệu chứng. Trong quãng thời gian dài đó, người mang vi khuẩn vẫn có thể vô tình lây bệnh cho người khác.
Một khó khăn lớn trong lịch sử điều trị bệnh phong là chẩn đoán nhầm. Ở giai đoạn sớm, bệnh phong có biểu hiện rất giống giang mai hoặc vảy nến. Do đó, nhiều người mắc vảy nến bị đưa nhầm vào các trại phong, nơi họ bị phơi nhiễm kéo dài và thực sự mắc bệnh phong, sau đó tử vong.
Bệnh đậu mùa
Năm 1921, Sir Marc Armand Ruffer mô tả một số xác ướp Ai Cập có các mụn nước hình vòm giống tổn thương điển hình của bệnh đậu mùa. Trường hợp nổi tiếng nhất là Pharaoh Ramses V, qua đời năm 1157 trước Công nguyên.
Khi kiểm tra xác ướp Ramses V, chuyên gia Donald R. Hopkins ghi nhận nhiều mụn mủ nhỏ nổi cao trên da, tập trung ở mặt, cổ, vai và lan ra tay, phù hợp với mô tả lâm sàng của bệnh đậu mùa. Dù chưa có phân tích hiện đại để khẳng định chắc chắn, các bằng chứng gián tiếp cho thấy khả năng cao ông từng mắc căn bệnh này.
Đậu mùa được xem là một trong những căn bệnh gây chết người nhiều nhất trong lịch sử nhân loại, với ước tính 300-500 triệu ca tử vong chỉ riêng trong thế kỷ 20.
Dại
Bệnh dại là một trong những căn bệnh "tinh vi" nhất trong lịch sử y học. Virus Rabies không chỉ xâm nhập cơ thể mà còn tác động trực tiếp lên não, khiến vật chủ trở nên hung hãn và có xu hướng cắn người khác, từ đó giúp virus tiếp tục lây lan. Cơ chế này đã được ghi nhận từ rất sớm, ít nhất là vào khoảng năm 2300 trước Công nguyên, khi bệnh dại được mô tả trong Bộ luật Eshnunna của Babylon cổ đại.
Vật chủ của virus là động vật có vú máu nóng, phổ biến là chó, mèo, dơi, chuột... Gần 100% người và động vật nhiễm virus đều tử vong, không có thuốc điều trị đặc hiệu. Hiện bệnh có thể phòng ngừa bằng huyết thanh và vaccine kháng dại.
Sốt rét
Theo The Wall Street Journal, sốt rét có thể liên quan đến một nửa tổng số ca tử vong của loài người kể từ thời kỳ đồ đá. Còn ghi chép y học sớm nhất về căn bệnh xuất hiện trong Hoàng Đế Nội Kinh của Trung Quốc, vào khoảng năm 2700 trước Công nguyên.
Người La Mã từng tin rằng họ đã tìm ra cách chữa sốt rét bằng bùa đeo cổ khắc thần chú "abracadabra". Trải qua hàng nghìn năm, con người tiếp tục thử nhiều biện pháp khác, từ đổ dầu vào ao tù để diệt lăng quăng, sử dụng thuốc trừ sâu, màn chống muỗi, vaccine, cho đến các công nghệ hiện đại như laser bắn muỗi giữa không trung. Dù vậy, sốt rét vẫn mỗi năm gây nhiễm bệnh cho khoảng 300 triệu người và gần 1 triệu người tử vong.
Viêm phổi
Từ thời cổ đại, thầy thuốc Hippocrates mô tả viêm phổi như một tình trạng sốt cao cấp tính, đau tức ngực, ho và khạc đờm có màu nhạt hoặc sẫm. Ông còn gọi đây là "căn bệnh của người xưa".
Do là bệnh liên quan đến mô mềm, viêm phổi hiếm khi để lại dấu vết rõ ràng trong khảo cổ học. Tuy vậy, nhiều nhà khoa học cho rằng các dạng viêm phổi khác nhau có thể đã tồn tại từ khi con người bắt đầu hô hấp bằng phổi, tức là gần như song hành với sự xuất hiện của loài người.
Bệnh lao
Năm 2008, các nhà khoa học thuộc Đại học Cao đẳng London (Anh) đã khai quật thành phố cổ Alit-Yam bị chìm ngoài khơi Israel và phát hiện hài cốt của một người mẹ cùng con nhỏ. Trên xương của cả hai đều có những tổn thương đặc trưng của bệnh lao. Phân tích DNA sau đó đã xác nhận điều này, cho thấy bệnh lao đã tồn tại ít nhất 9.000 năm trong lịch sử loài người.
Phát hiện tại Alit-Yam cho thấy dấu vết lao xuất hiện ở bộ xương người, nhưng không có trong DNA của động vật, gợi ý rằng lao có thể đã tồn tại ở người trước khi xuất hiện ở gia súc.
Ngoài ra, các tổn thương giống lao còn được tìm thấy trên xương người ở Thổ Nhĩ Kỳ có niên đại khoảng 500.000 năm. Điều này cho thấy lao có thể là một trong những căn bệnh lâu đời nhất đồng hành cùng quá trình tiến hóa của con người.
Đau mắt hột
Đây là tình trạng nhiễm trùng mạn tính ở mí mắt trên, khiến mí co rút và lông mi quặp vào trong, cọ xát liên tục vào giác mạc, có thể gây tổn thương nặng và dẫn đến mù lòa.
Căn bệnh đã được thầy thuốc Hippocrates mô tả từ thời cổ đại và xuất hiện trong giấy cói Ebers của Ai Cập, đồng thời được ghi nhận là nguyên nhân gây mù ở nhiều nhân vật lịch sử.
Nhiều nghiên cứu khảo cổ đẩy niên đại của bệnh đau mắt hột về tận khoảng năm 8.000 trước Công nguyên tại Australia. Những bộ xương thổ dân cổ đại cho thấy tổn thương đặc trưng quanh hốc mắt, được xác định là hậu quả của nhiễm trùng mô mềm lan sang xương.
Sốt phát ban Rocky Mountain
Ty thể là những cấu trúc nhỏ trong hầu hết tế bào người, có nhiệm vụ chuyển hóa năng lượng từ thức ăn để nuôi tế bào. Điểm đặc biệt là chúng mang bộ gen riêng, tách biệt với DNA của con người và rất giống gen vi khuẩn. Điều này khiến nhiều nhà khoa học tin rằng ty thể thực chất là "dấu tích" của một nhiễm trùng cổ đại.
Nhiễm trùng này xuất hiện từ trước khi có động vật, thậm chí trước cả con người, nên không thể truy tìm qua hóa thạch. Thay vào đó, các nhà nghiên cứu so sánh gen ty thể với vi khuẩn hiện nay và nhận thấy sự tương đồng gần nhất với nhóm Rickettsiales, nhóm gây nhiều bệnh truyền nhiễm, trong đó có sốt phát ban Rocky Mountain.
Vì vậy, "căn bệnh cổ xưa nhất" không phải là sốt phát ban theo nghĩa hiện đại, mà là một dạng nhiễm trùng nguyên thủy, rất xa xưa, có quan hệ di truyền với các vi khuẩn gây bệnh ngày nay.
Bình Nguyên (Theo howstuffwork)