Lời tòa soạn:
Việc tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học được ông Nguyễn Đắc Vinh, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đề xuất mới đây đã nhận được nhiều ý kiến bàn luận, nhất là trong bối cảnh vụ việc bất thường với 147 điểm 10 môn Toán tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đang được điều tra, với gần 30 người đã bị khởi tố. Từ đề xuất trên, VietNamNet mở diễn đàn, ghi nhận nhiều góc nhìn về vấn đề này.
Bài viết dưới đây là góc nhìn của PGS.TS Nguyễn Kim Hồng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TPHCM, hiện là Hiệu trưởng Trường ĐH Nguyễn Tất Thành và Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Khi hai mục tiêu mâu thuẫn, tách bạch hai kỳ thi là hướng đi cần thiết
Kỳ thi tốt nghiệp cần đánh giá học sinh đã đạt chuẩn đầu ra phổ thông hay chưa, trong khi tuyển sinh đại học lại đòi hỏi khả năng phân loại cao.
Đặt hai mục tiêu này vào cùng một kỳ thi khiến công tác ra đề luôn ở thế lưỡng nan: Nếu quá dễ sẽ không đủ sức tuyển chọn, nếu quá khó lại đi ngược mục tiêu xét tốt nghiệp.
Một kỳ thi quyết định cả tấm bằng tốt nghiệp lẫn cơ hội vào đại học tạo áp lực rất lớn và làm gia tăng rủi ro gian lận. Từ các vụ nâng điểm thi ở Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình năm 2018 đến sai phạm tại Tuyên Quang và một số địa phương khác năm 2026, những vụ việc này cho thấy khi giá trị của một kỳ thi quá lớn, niềm tin xã hội và tính công bằng của kỳ thi đều đứng trước thách thức.
Việc coi điểm thi là mục tiêu cuối cùng khiến quá trình dạy học bị thu hẹp. Một bộ phận học sinh chú trọng kỹ năng làm bài trắc nghiệm hơn là tư duy phản biện và lập luận. Không ít trường THPT tập trung vào các môn phục vụ xét tuyển, trong khi những môn học khác bị xem nhẹ, trái với mục tiêu giáo dục toàn diện của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
PGS.TS Nguyễn Kim Hồng - Hiệu trưởng Trường ĐH Nguyễn Tất Thành, Ủy viên Trung ương Mặt trận tổ quốc Việt Nam.
Một trong những giải pháp được đề xuất là tách kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học thành hai hoạt động độc lập. Đối với kỳ thi tốt nghiệp, có thể cân nhắc 3 hướng: Giao sở GD-ĐT tổ chức thi với ngân hàng đề chuẩn hóa do Bộ GD-ĐT quản lý; giao trường THPT xét công nhận tốt nghiệp dựa trên kết quả học tập kết hợp bài đánh giá tổng hợp và cơ chế giám sát chéo; hoặc kết hợp đánh giá quá trình với kỳ thi tập trung, trong đó kết quả học tập chiếm khoảng 40-50% trọng số.
Đối với tuyển sinh đại học, cần xây dựng hệ thống khảo thí độc lập, tổ chức nhiều đợt thi mỗi năm. Việt Nam có thể thành lập trung tâm khảo thí quốc gia hoặc cho phép các trung tâm khảo thí độc lập hoạt động theo chuẩn chất lượng. Các trường đại học tự chủ lựa chọn kết quả thi, kết hợp với học bạ, phỏng vấn hoặc bài luận để tuyển sinh.
Bài học từ các nước Mỹ và Trung Quốc
Mỹ không tổ chức một kỳ thi tốt nghiệp THPT cấp quốc gia thống nhất trên toàn liên bang. Học sinh được công nhận tốt nghiệp khi hoàn thành chương trình học. Trong tuyển sinh đại học, SAT và ACT được tổ chức nhiều đợt trong năm, cho phép thí sinh có nhiều cơ hội dự thi; việc các trường sử dụng kết quả thi lại và lựa chọn điểm số như thế nào tùy chính sách từng trường.
Đặc biệt, điểm SAT chỉ là một thành tố trong hồ sơ xét tuyển. Học bạ, bài luận, hoạt động ngoại khóa và nhiều yếu tố khác đều được xem xét. Đến năm 2026, hơn 2.000 trường đại học Mỹ áp dụng chính sách "test-optional", cho thấy ngày càng nhiều trường không xem điểm SAT/ACT là tiêu chí bắt buộc duy nhất trong hồ sơ tuyển sinh.
Trong khi đó, Trung Quốc tách kỳ thi đánh giá kết quả học tập ở bậc THPT với kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia Gaokao. Gaokao do Bộ Giáo dục chủ trì với quy mô gần 13 triệu thí sinh năm 2026. Đề thi được xếp loại bí mật nhà nước, bài thi tự luận được chấm độc lập nhiều vòng. Từ năm 2025, Trung Quốc tiếp tục cải cách theo các mô hình "3+1+2" và "3+3", mở rộng lựa chọn tổ hợp môn cho học sinh.
Kinh nghiệm của hai quốc gia cho thấy không có mô hình hoàn hảo, nhưng đều có điểm chung là tách bạch mục tiêu của từng kỳ thi và chuyên nghiệp hóa hoạt động khảo thí.
Lộ trình gợi ý cho Việt Nam
Giai đoạn 1 (2026-2028): Hoàn thiện nền tảng
Bộ GD-ĐT cần trình đề án tổng thể về đổi mới thi cử, đồng thời xây dựng ngân hàng đề chuẩn hóa quốc gia. TS Hoàng Ngọc Vinh từng cảnh báo hoạt động khảo thí hiện vẫn dựa nhiều vào đội ngũ kiêm nhiệm, thiếu chuẩn nghề nghiệp, công nghệ và cơ chế giám sát độc lập.
Giai đoạn 2 (2029-2031): Thí điểm
Có thể triển khai tại Hà Nội, TPHCM, Đà Nẵng và một số địa phương đủ điều kiện. Kỳ thi tốt nghiệp do Sở GD-ĐT tổ chức. Song song với đó, các trung tâm khảo thí tổ chức nhiều đợt thi đánh giá năng lực để các trường đại học sử dụng. Về lâu dài, cần ban hành chuẩn đối với các trung tâm khảo thí độc lập và nghiên cứu thành lập tổ chức chuyên trách xây dựng đề thi với đội ngũ chuyên gia được đào tạo bài bản.
Giai đoạn 3 (từ năm 2032): Triển khai toàn quốc
Sau khi tổng kết thí điểm, mô hình mới được nhân rộng trên phạm vi cả nước. Việt Nam cần hướng tới ít nhất một trung tâm khảo thí độc lập cấp quốc gia, đủ năng lực tổ chức thi trên máy tính quy mô lớn, tương tự ETS của Mỹ hay KICE của Hàn Quốc. Khi đó, các trường đại học sẽ thực hiện đầy đủ quyền tự chủ tuyển sinh.
Năm điều kiện để cải cách thành công
Thứ nhất, cần kiên định với một lộ trình dài hạn. GS.TSKH Nguyễn Đình Đức từng nhấn mạnh đổi mới giáo dục phải có tầm nhìn ổn định. Việt Nam đã thay đổi mô hình thi cử quá nhiều trong hơn hai thập niên qua; lần cải cách này cần được thiết kế cho ít nhất 10-15 năm.
Thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT 2026.
Thứ hai, bảo đảm công bằng vùng miền. Khi giao tổ chức thi tốt nghiệp về địa phương phải có chuẩn quốc gia về đề thi và cơ chế thanh tra chéo; đồng thời bảo đảm học sinh vùng sâu, vùng xa có điều kiện tiếp cận các kỳ thi tuyển sinh.
Thứ ba, phát triển đội ngũ chuyên gia khảo thí. Đây là mắt xích quyết định thành công của cải cách. Việt Nam cần đào tạo chuyên gia về khoa học đo lường, đánh giá giáo dục và mở các chương trình đào tạo chuyên ngành tại các trường sư phạm.
Thứ tư, đầu tư hạ tầng công nghệ theo lộ trình phù hợp. Thi trên máy tính là xu hướng tất yếu nhưng chưa thể triển khai đồng loạt. Giai đoạn đầu có thể kết hợp thi trên máy và thi trên giấy, miễn bảo đảm sử dụng ngân hàng đề chuẩn hóa.
Thứ năm, tạo đồng thuận xã hội. Mọi cải cách giáo dục chỉ thành công khi nhận được sự ủng hộ của giáo viên, phụ huynh và học sinh. Việc truyền thông cần minh bạch về mục tiêu, lộ trình và lợi ích của mô hình mới.
Mô hình kỳ thi “2 trong 1” đã hoàn thành sứ mệnh trong một giai đoạn nhất định. Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới giáo dục và tự chủ đại học, việc tiếp tục để một kỳ thi gánh hai mục tiêu ngày càng bộc lộ nhiều giới hạn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hướng đi quan trọng là tách bạch mục tiêu của từng kỳ thi, chuyên nghiệp hóa khảo thí, trao quyền tự chủ tuyển sinh cho đại học và đa dạng hóa phương thức đánh giá người học.
Nếu triển khai theo lộ trình phù hợp, bảo đảm các điều kiện về thể chế, nhân lực, công nghệ và đồng thuận xã hội, Việt Nam có thể xây dựng một hệ thống thi cử minh bạch, hiện đại và đáng tin cậy hơn. Đổi mới thi cử vì thế không chỉ là thay đổi cách tổ chức một kỳ thi mà còn là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực và tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới.
Kỳ thi quốc gia phải 'khóa' quyền can thiệp của con người ở những khâu nhạy cảm
Một mô hình kết hợp kỳ thi chuẩn hóa trên máy tính, đánh giá quá trình học tập và đa dạng hóa tuyển sinh đại học, trong đó công nghệ giữ vai trò trung tâm có thể là hướng cải cách đáng cân nhắc cho Việt Nam.
Điều tuyển sinh đại học Việt Nam thiếu không phải 1 kỳ thi mà là chuẩn đánh giá
Tranh luận về việc tách kỳ thi tốt nghiệp THPT khỏi tuyển sinh đại học mới chỉ chạm đến phần ngọn của vấn đề, điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống đánh giá cuối cấp đủ tin cậy để các trường đại học cùng sử dụng.