Sau bữa cơm trưa với người bạn ở Hà Nội vào tháng 5, ông Nguyễn Duy Hưng, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh, lên xe về phố biển. Hơn hai tiếng sau, ông đã có mặt tại nhà ở Hạ Long. So với các chuyến công tác những năm 90 của thế kỷ trước, thời gian di chuyển đã rút ngắn 3 lần.
"Thay đổi này không đến từ một dự án đơn lẻ mà là kết quả của chuỗi quyết sách đột phá, được duy trì xuyên suốt qua nhiều nhiệm kỳ", ông Hưng chiêm nghiệm.
Phá thế ốc đảo
Với địa hình hẹp ngang, kéo dài, một bên là dãy núi thấp, một bên là biển, bị chia cắt bởi nhiều sông suối và vịnh, Quảng Ninh giống như ốc đảo. Muốn đi Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, người dân phải qua nhiều phà, đò, thường mất cả ngày. Việc di chuyển trong nội tỉnh cũng mất nhiều thời gian, từ Hạ Long ra vùng biên giới Móng Cái, Bình Liêu mất cả ngày.
Năm 1992, khi ngân sách tỉnh có khoản vượt thu khoảng 38 tỷ đồng và được Trung ương cho giữ lại, nhiều ngành đề xuất chia sử dụng. Tuy nhiên, Ban Thường vụ Tỉnh ủy quyết định dồn toàn bộ cho giao thông.
Ưu tiên đầu tiên là phải nhanh chóng kết nối Quảng Ninh với Hà Nội, các tỉnh đồng bằng sông Hồng và khu vực biên giới bằng cầu đường tốt. Do nguồn vốn từ Trung ương đang khó khăn vì đất nước vừa trải qua khủng hoảng kinh tế, Quảng Ninh đề xuất được dùng ngân sách tỉnh đầu tư làm đường của Trung ương.
Tỉnh đề xuất với Chính phủ, Bộ Giao thông Vận tải và tỉnh Hải Dương để được góp 25% vốn từ ngân sách tỉnh xây cầu Bình trên đường 183 (nay là quốc lộ 37) thuộc địa bàn Hải Dương, rút ngắn thời gian lưu thông do không phải chờ phà.
"Có lẽ đó là lần đầu tiên một địa phương mang tiền sang tỉnh khác đầu tư hạ tầng. Chính sách này sau đó được áp dụng với các dự án ở TP Hải Phòng", ông Hưng nói.
Sau đó quốc lộ 18A, đoạn từ Tiên Yên ra Móng Cái dài 100 km được làm mới với nhiều cầu bêtông kiên cố thay thế đập tràn hay bị chia cắt vào mùa mưa lũ. Đường nối Mạo Khê với quốc lộ 5 cũng được triển khai. Tất cả đường đến các trung tâm huyện thị được nhựa hóa.
Với khu vực biên giới, Quảng Ninh chủ trương lấy vượt thu của Hải quan, được Trung ương cho giữ lại, làm đường lên các cửa khẩu Bắc Phong Sinh (Hải Hà) và Hoành Mô (Bình Liêu), đẩy mạnh xuất nhập khẩu với Trung Quốc. Riêng cửa khẩu Móng Cái được Chính phủ cho giữ lại 50% nguồn thu để tái đầu tư các đoạn tuyến, cầu trên quốc lộ dẫn ra đây.
Theo ông Hưng, lãnh đạo các thời kỳ của tỉnh Quảng Ninh luôn giữ quan điểm "đường đi đến đâu, kinh tế phát triển đến đây" nên phát triển hạ tầng giao thông là chính sách xuyên suốt, không có tư duy nhiệm kỳ.
Chính sách này được áp dụng mạnh mẽ nhất trong giai đoạn 2013-2021, Quảng Ninh chủ động kêu gọi đầu tư chuỗi cao tốc Hạ Long - Hải Phòng, Hạ Long - Vân Đồn, Vân Đồn - Móng Cái. Riêng cao tốc Hạ Long - Hải Phòng đã huy động gần 14.000 tỷ đồng, trong đó khoảng 6.000 tỷ từ ngân sách tỉnh.
Nhờ cầu Bạch Đằng và hệ thống cao tốc dài nhất cả nước (gần 200 km), thời gian từ Quảng Ninh đi Hà Nội chỉ còn 1,5 tiếng, từ Hạ Long ra Móng Cái chỉ mất dưới 2 tiếng.
"Có nhiều người hoài nghi, bảo Quảng Ninh dở hơi khi tự bỏ tiền ra làm việc của Trung ương. Nhưng hiệu quả từ chính sách đã cho thấy chúng tôi làm đúng và trúng. Đi lại thuận lợi thì mới thu hút đầu tư, du khách, kinh tế phát triển, ngân sách tăng", nguyên Bí thư Tỉnh ủy nói.
Cải cách hành chính
Nếu hạ tầng là "phần cứng" thì cải cách hành chính là "phần mềm" của tăng trưởng. Năm 2013, Quảng Ninh thành lập Trung tâm Hành chính công và đồng loạt triển khai tại 14 huyện, thị xã, thành phố. Mô hình "5 tại chỗ" (tiếp nhận, thẩm định, phê duyệt, đóng dấu, trả kết quả) đã rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ.
Cùng với đó là quá trình số hóa và tinh gọn bộ máy, nâng cao trình độ công chức. Quảng Ninh cắt giảm 30-60% đầu mối tổ chức ở nhiều lĩnh vực. Việc sáp nhập, kiêm nhiệm, giảm tầng nấc trung gian giúp tăng hiệu quả điều hành và giảm chi phí vận hành. Thời kỳ ông Phạm Minh Chính làm Bí thư (2011-2015), cán bộ từ cấp phó giám đốc sở trở lên được cử đi tu nghiệp nước ngoài.
Đồng thời, tỉnh mở rộng quan hệ hợp tác với các địa phương, đối tác nước ngoài, tận dụng vị trí cửa ngõ giao thương với Trung Quốc để thúc đẩy xuất nhập khẩu và thu hút đầu tư.
Chuyển đổi số được triển khai song song, tạo nền tảng cho chính quyền điện tử, hướng tới chính quyền số. Các dịch vụ công trực tuyến, cơ sở dữ liệu dùng chung, hệ thống một cửa điện tử được xây dựng đồng bộ. Kết quả là môi trường đầu tư cải thiện rõ rệt. Quảng Ninh 7 năm liên tiếp (2017-2023) dẫn đầu cả nước về chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).
Chuyển từ nâu sang xanh
Quảng Ninh phát triển dựa nhiều vào khai khoáng, đặc biệt là than. Sản lượng khai thác hàng năm tới hơn 40 triệu tấn. Nhưng mô hình này làm nảy sinh mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, giữa công nghiệp nặng và du lịch.
Năm 1994, khi vịnh Hạ Long lần đầu tiên được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới, lãnh đạo Quảng Ninh biết tỉnh sở hữu "mỏ vàng xanh" tầm cỡ toàn cầu, cần thiết phải thay đổi hạ tầng, chính sách để đón khách quốc tế.
Từ khoảng năm 2011, tỉnh xác định chuyển đổi sang tăng trưởng xanh, giảm dần tỷ trọng khai khoáng, tăng nhanh dịch vụ, du lịch và công nghiệp chế biến, chế tạo. Hạ tầng du lịch được đầu tư mạnh với sân bay Vân Đồn, cảng tàu khách quốc tế Hạ Long, các tổ hợp vui chơi giải trí quy mô lớn. Tỉnh phát triển hệ thống khu công nghiệp, khu kinh tế để thu hút sản xuất công nghệ cao.
Thống kê cho thấy giai đoạn trước dịch Covid-19, lượng khách du lịch tăng nhanh từ gần 10 triệu lượt năm 2017 lên 14 triệu lượt năm 2019, doanh thu đạt gần 30.000 tỷ đồng. Ngay cả năm 2020, trong bối cảnh khó khăn do Covid-19, tỉnh vẫn đón 8,8 triệu lượt khách.
"Tất nhiên, Quảng Ninh không từ bỏ khai khoáng mà chuyển đổi có lộ trình. Tập trung khai thác hầm lò với công nghệ cao, bỏ khai thác lộ thiên và đưa khoa học công nghệ vào việc giải quyết chất thải", ông Hưng nói.
Quy hoạch đồng bộ
Một trong những yếu tố ít được chú ý nhưng mang tính quyết định đến sự phát triển của Quảng Ninh là quy hoạch. Khi xác định sẽ phát triển kinh tế xanh và có kết quả tốt từ đó, tỉnh ưu tiên các dự án du lich, dịch vụ và công nghiệp xanh.
Một trong những bước đi táo bạo nhất của Quảng Ninh là thuê các đơn vị tư vấn hàng đầu thế giới như McKinsey, BCG (Mỹ), Nikken Sekkei, Nippon Koei (Nhật Bản) để lập quy hoạch. Năm 2014, tỉnh công bố 7 quy hoạch chiến lược. Đây là bản thiết kế tổng thể định hình không gian phát triển của Quảng Ninh theo mô hình "một tâm, hai tuyến đa chiều, hai mũi đột phá, ba vùng động lực".
Trong đó tâm là Hạ Long; tuyến phía Tây kết nối với Hà Nội, phát triển công nghiệp xanh, du lịch văn hóa; tuyến phía Đông kết nối với Trung Quốc, phát triển kinh tế cửa khẩu và logistics. Hai mũi đột phá là xây dựng hạ tầng giao thông đồng bộ (đặc biệt là sân bay, cảng biển và chuỗi cao tốc xuyên tỉnh) và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cải cách nền hành chính công hiện đại.
Ba vùng động lực gồm vùng đô thị trung tâm Hạ Long, Cẩm Phả, Quảng Yên, Uông Bí, Đông Triều; vùng kinh tế biển Vân Đồn, Cô Tô, Hải Hà, Móng Cái và vùng miền núi phía Tây Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên (tập trung phát triển kinh tế lâm nghiệp và bảo tồn văn hóa).
"Việc có quy hoạch bài bản giúp Quảng Ninh tránh được tình trạng đầu tư dàn trải, xôi đỗ, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư lớn như Sun Group, VinGroup, Foxconn... tìm đến", ông Hưng nói.
Ở nông thôn, mô hình "mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) được khởi xướng, sau đó nhân rộng ra toàn quốc. Tỉnh hỗ trợ vốn, đào tạo, kết nối thị trường cho người dân vùng sâu, vùng biên. Kinh tế vùng núi, biên giới nhờ vậy tốt lên, phát huy thế mạnh là du lịch cộng đồng, nông sản.
Những chính sách đột phá tạo nền tảng giúp kinh tế Quảng Ninh đạt tăng trưởng 11,89%, đứng đầu cả nước, cao nhất trong cả giai đoạn 2021-2025. Năm 2025, quy mô nền kinh tế ước đạt 368.445 tỷ đồng. GRDP bình quân đầu người đạt khoảng 10.402 USD. Thu ngân sách đạt 82.250 tỷ đồng, bằng 149% dự toán Trung ương giao, 143% dự toán tỉnh giao, tăng 53% so với năm 2024.
Môi trường đầu tư, kinh doanh tiếp tục được cải thiện theo hướng thực chất. Toàn tỉnh có 2.300 doanh nghiệp thành lập mới, vượt 15% kế hoạch. Tổng vốn đầu tư trong nước ngoài ngân sách đạt 475.858 tỷ đồng, gấp 15,8 lần năm 2024.
Với những kết quả đạt được và tiềm năng phía trước còn rộng mở, ngày 7/4, Bộ Chính trị đồng ý chủ trương thành lập thành phố Quảng Ninh trực thuộc Trung ương, định hướng phát triển xanh, hiện đại, giàu bản sắc.
Nhìn nhận về chủ trương trên, nguyên Bí thư Tỉnh ủy nói: "Quảng Ninh lên thành phố trực thuộc Trung ương thời điểm này là hợp lý, đủ điều kiện".
Lê Tân
Bài tiếp: Những công trình làm thay đổi diện mạo Quảng Ninh