Hai ngày cuối tuần, Minh Anh, 24 tuổi, nhân viên sáng tạo nội dung tại TP HCM, đóng chặt rèm cửa và chui tọt vào lớp chăn mỏng.
Sau một tuần chạy theo lịch trình dày đặc và tình trạng "quá tải giao tiếp", Minh Anh, gạt sang một bên mọi lời rủ rê dã ngoại hay tụ tập. Cô dành trọn cuối tuần nằm cuộn tròn trong chăn, lướt điện thoại và xem phim. Không thông báo công việc, không áp lực phải "sống năng suất", chỉ có cô và chiếc giường. Hết cuối tuần, cô gái thấy mình đã sạc đầy pin cho tuần mới mà không hề vướng chút cảm giác tội lỗi nào.
Minh Anh là một trong hàng triệu người trẻ đang thực hành "bed rotting", hay còn gọi là "nằm thối giường". Hiện tượng này bùng nổ trên TikTok và Reels như một "tuyên ngôn về quyền được lười biếng", khi mọi sinh hoạt từ ăn uống, giải trí đến ngủ nghỉ đều gói gọn dưới lớp chăn trong 24 đến 48 giờ.
Một khảo sát của hãng nệm Amerisleep cho thấy Gen Z dẫn đầu xu hướng này với 89% từng tham gia, tiêu tốn khoảng 498 giờ, tương đương 21 ngày mỗi năm. Một nghiên cứu khác từ Viện Y học Giấc ngủ Mỹ ghi nhận 24% người thuộc Gen Z thừa nhận thói quen này.
Theo Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, "bed rotting" thực chất là một cơ chế tự vệ trước tình trạng kiệt sức cực hạn về cả cảm xúc lẫn nhận thức. Khảo sát Gen Z và Millennial năm 2024 của Deloitte cho thấy Gen Z là nhóm chịu mức căng thẳng và kiệt sức cao nhất trong tất cả các thế hệ, với gần một nửa nói rằng họ thấy lo âu hoặc căng thẳng hầu như mọi lúc do áp lực công việc.
Ông Thiện nhấn mạnh hiện tượng này khác hẳn sự lười biếng thông thường. Lười biếng thường đi kèm cảm giác thừa năng lượng nhưng thiếu động lực, còn người "thối giường" đang trải qua sự "tắt nguồn" hệ thống. Khi thế giới bên ngoài đòi hỏi quá nhiều, chiếc giường trở thành một chiếc kén an toàn, nơi duy nhất họ không phải gánh vác vai trò xã hội, không phải ra quyết định và không bị phán xét. Đây được xem như phản ứng phản kháng với văn hóa làm việc quên mình, hay "hustle culture", một dạng "nghỉ việc trong im lặng" áp dụng cho chính cuộc sống thường ngày.
Vấn đề nằm ở chỗ ranh giới giữa phục hồi và trốn tránh vô cùng mong manh. Nghỉ ngơi chủ động hướng tới việc nạp lại năng lượng, có giới hạn thời gian rõ ràng như vài tiếng hay một buổi chiều, và để lại cảm giác thư thái, sảng khoái.
Ngược lại, việc bị động nhốt mình nhằm trốn tránh thực tại, kéo dài vô định, khiến thời gian mất kiểm soát và để lại cảm giác nặng nề, tội lỗi cùng sự kiệt quệ sâu hơn.
Hoàng Nam, 28 tuổi, lập trình viên tự do, là minh chứng cho mặt trái đó. Trước áp lực tiến độ dự án dồn dập, anh rút lui về chiếc giường như một nơi trú ẩn. Nhưng tình trạng "nằm liệt giường" không dừng lại ở hai ngày cuối tuần mà tràn sang cả những ngày làm việc.
Nam ăn, làm việc và giải trí ngay trên giường, ôm điện thoại đến tận 3, 4h sáng. Nhịp sinh học của anh rối loạn nghiêm trọng khi não bộ không còn phân biệt nổi đâu là không gian nghỉ ngơi, đâu là chỗ làm việc. Thiếu vận động khiến tuần hoàn máu suy giảm, cơ thể trì trệ và mệt mỏi kéo dài.
Nguy hiểm hơn, thói quen thu mình dần chuyển thành dấu hiệu ẩn của trầm cảm nhẹ, đẩy anh vào vòng lặp cô lập và mất hứng thú với mọi hoạt động xã hội.
Điều nghịch lý là việc nằm lướt video ngắn mang lại thỏa mãn tức thì nhưng lại gây kiệt sức, đến từ vòng lặp dopamine độc hại. Não bộ được bơm liên tục những kích thích nhỏ tạo ra các đợt sóng dopamine giá rẻ, khiến nó ngỡ rằng đang được giải trí. Nhưng cơ chế này buộc vùng vỏ não trước trán phải xử lý thông tin không ngừng, cộng với ánh sáng xanh ức chế melatonin, ép hệ thần kinh gồng mình ngay trong tư thế nằm. Kết quả là một cú sụp dopamine ập đến, để lại cảm giác trống rỗng, mệt lả và nhức đầu.
Theo ông Thiện, "bed rotting" chuyển từ giải tỏa sang né tránh tiêu cực khi xuất hiện những lằn ranh đỏ. Đó là khi hành vi kéo dài liên tục quá 24 đến 48 tiếng mà không vì lý do thể chất, kèm theo bỏ bê vệ sinh cá nhân hay bỏ bữa. Việc nằm lì để né một cuộc hẹn hoặc công việc cụ thể đang gây lo âu, hay cảm giác tội lỗi dồn dập nhưng vẫn cố nằm tiếp để quên đi chính nỗi tội lỗi ấy, cũng là những tín hiệu báo động.
Với người đang mang bệnh trầm cảm hoặc lo âu, đây là chiếc bẫy ngọt ngào mà chí mạng, ông Thiện nhận định. Trầm cảm vốn nuôi sống chính nó bằng sự cô lập và bất động. Khi nằm yên, não giảm sản sinh serotonin và dopamine tự nhiên vốn được kích hoạt qua vận động, làm các suy nghĩ tiêu cực và thói tự nhai lại nỗi buồn thêm trầm trọng. Người bệnh dần tin rằng mình không thể làm gì khác, rồi lún sâu hơn.
Vậy lối ra ở đâu? Nếu đang kiệt sức nhưng lại thấy tội lỗi khi nghỉ ngơi, ông Thiện gợi ý chiến lược "chấp nhận cấp tiến". Trước hết là hợp pháp hóa việc nghỉ, tự nhủ rằng cơ thể đang cần hồi phục sinh học và cho phép mình nghỉ hai tiếng không điện thoại.
Kế đến là nguyên tắc "bước siêu nhỏ" khi muốn dậy, chẻ nhỏ hành động từ lật người, ngồi dậy thả chân xuống sàn, đến đứng lên uống một ngụm nước. Chỉ cần bẻ gãy trạng thái bất động ban đầu, dòng chảy tâm lý sẽ lập tức đổi hướng.
Nguyên tắc "giờ nào việc nấy" đòi hỏi tuyệt đối không làm việc, ăn uống hay lướt điện thoại trên giường, mà chuyển ra ghế sofa nếu muốn giải trí, để não lập trình lại phản xạ rằng giường chỉ dành cho giấc ngủ và sự thư giãn sâu.
Thay cho việc "thối giường", người trẻ nên chọn các hình thức nghỉ ngơi chủ động như đi bộ thả lỏng không thiết bị công nghệ, tập yoga nhẹ, làm bánh, vẽ tranh số hóa để ngắt mạch suy nghĩ, hay viết nhật ký trút hết lo âu ra giấy trước khi ngủ.
Mỹ Ý