Với nhiều gia đình, năm Bính Ngọ được gọi là "ngựa vàng" - thời điểm thuận lợi để chào đón thành viên mới. Dưới góc nhìn y học sinh sản, việc có thai không chỉ phụ thuộc vào người phụ nữ. Sức khỏe và chất lượng tinh trùng nam giới đóng vai trò then chốt, quyết định khả năng thụ thai tự nhiên, chất lượng phôi và sức khỏe lâu dài của đứa trẻ. Trong đó, dinh dưỡng là một trụ cột quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, Trung tâm Sức khỏe Nam giới Men's Health, khác với trứng của nữ giới đã hình thành sẵn từ khi sinh ra, tinh trùng của nam giới được sản xuất liên tục thông qua quá trình sinh tinh với một chu kỳ sinh tinh kéo dài khoảng 74-90 ngày. Vì vậy, chất lượng tinh trùng phản ánh trực tiếp lối sống và chế độ dinh dưỡng của nam giới trong 2-3 tháng trước khi thụ thai.
Chất lượng tinh trùng được đánh giá qua mật độ, khả năng di động, hình dạng và tính toàn vẹn ADN. Các chỉ số này chịu tác động mạnh của stress oxy hóa - yếu tố có thể làm tổn thương ADN tinh trùng, giảm khả năng thụ thai và ảnh hưởng sự phát triển phôi. Chế độ ăn thiếu chất chống oxy hóa, nhiều chất béo bão hòa và đường tinh luyện là những nguyên nhân phổ biến làm gia tăng tình trạng này.
Protein (đạm) là thành phần cấu trúc cơ bản của tinh trùng và các enzyme tham gia sinh tinh. Tuy nhiên, không phải mọi nguồn đạm đều mang lại lợi ích như nhau. Chế độ ăn giàu thịt đỏ và thịt chế biến sẵn thường đi kèm lượng chất béo bão hòa cao, có thể làm giảm chất lượng tinh trùng.
Theo một nghiên cứu trên Human Reproduction, nam giới tiêu thụ nhiều thịt chế biến có mật độ và khả năng di động tinh trùng thấp hơn so với nhóm ưu tiên cá và gia cầm. Ngược lại, cá biển giàu omega-3 giúp cải thiện tính lỏng của màng tế bào tinh trùng và chức năng mạch máu, hỗ trợ cả sinh sản và sinh lý nam.
Chất béo không phải lúc nào cũng xấu, vấn đề nằm ở loại chất béo được tiêu thụ. Chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa làm tăng phản ứng viêm và stress oxy hóa, ảnh hưởng tiêu cực đến tinh trùng. Trong khi đó, chất béo không bão hòa đa, đặc biệt là omega-3, lại có tác dụng bảo vệ. Nam giới tiêu thụ nhiều omega-3 có tinh trùng di động tốt hơn và hình dạng bình thường cao hơn.
Nhiều nam giới chỉ chú ý đến lượng ăn mà quên mất chất lượng vi chất. Kẽm, selenium, folate và các vitamin chống oxy hóa như vitamin C, E đóng vai trò then chốt trong quá trình sinh tinh và bảo vệ ADN tinh trùng.
Chế độ ăn giàu đường tinh luyện và thực phẩm siêu chế biến làm tăng insulin, thúc đẩy tích mỡ nội tạng và rối loạn nội tiết. Tình trạng này có thể dẫn đến giảm testosterone và tăng estrogen ở nam giới. Theo nghiên cứu của Laaksonen và cộng sự trên Diabetes Care, nam giới có hội chứng chuyển hóa nguy cơ giảm testosterone và rối loạn chức năng sinh sản cao hơn rõ rệt. Việc kiểm soát lượng đường và thực phẩm chế biến sẵn vì thế không chỉ có lợi cho tim mạch mà còn cho khả năng sinh con.
Dinh dưỡng chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi đi kèm giấc ngủ đủ và quản lý stress. Stress mạn tính làm tăng cortisol, hormone này có thể ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, gián tiếp làm giảm testosterone. Nam giới có mức stress cao có tỷ lệ tinh trùng di động thấp hơn và thời gian chờ có thai kéo dài hơn so với nhóm ít stress, ngay cả khi các yếu tố khác được kiểm soát.
Thay vì những chế độ ăn cực đoan, chiến lược dinh dưỡng cho nam giới nên mang tính ổn định và dài hạn. Ưu tiên thực phẩm tươi, ít chế biến; cân đối giữa đạm, chất béo tốt và carbohydrate phức hợp; bổ sung đầy đủ rau xanh, trái cây và các loại hạt. Việc sử dụng thực phẩm bổ sung cần dựa trên đánh giá y khoa, tránh lạm dụng theo trào lưu. Quan trọng hơn, nam giới cần hiểu rằng dinh dưỡng cho sinh sản không phải là "ăn gì để có con ngay", mà là tạo nền tảng sinh học tốt nhất cho tinh trùng và cho thế hệ tương lai.
Lê Phương