Khi sự thật phải chạy đua với tốc độ của công nghệ

Một buổi tối, tôi nhận được cuộc điện thoại của giám đốc một doanh nghiệp. Chỉ trong vài giờ đồng hồ, thông tin chưa được kiểm chứng nói về công ty anh trên mạng xã hội đã lan truyền với tốc độ chóng mặt. Hàng trăm bình luận xuất hiện, hàng chục tài khoản chia sẻ lại, nhiều đối tác gọi điện hỏi thăm, thậm chí có người đã vội vàng đưa ra những nhận định như thể vụ việc đã được cơ quan có thẩm quyền kết luận.

Điều đáng nói là ở thời điểm đó, những thông tin được lan truyền hoàn toàn chưa được kiểm chứng.

Là luật sư, tôi từng tham gia nhiều vụ việc mà dư luận xã hội đã “xét xử” trước khi cơ quan tiến hành tố tụng hoàn tất việc thu thập chứng cứ. Cũng có những trường hợp doanh nghiệp phải bỏ ra rất nhiều thời gian, công sức và chi phí để khắc phục hậu quả từ những thông tin sai lệch xuất hiện trên môi trường mạng.

Những câu chuyện như vậy ngày càng trở nên phổ biến.

Nếu như trước đây báo chí là nguồn thông tin chủ yếu của xã hội thì ngày nay bất kỳ ai sở hữu một chiếc điện thoại thông minh cũng có thể trở thành người sản xuất nội dung. Một đoạn video vài chục giây có thể tiếp cận hàng triệu người. Một dòng trạng thái cá nhân đôi khi có sức lan tỏa mạnh hơn nhiều bài viết được đầu tư công phu trên các phương tiện truyền thông truyền thống.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến quá trình đó diễn ra nhanh hơn nữa.

Chỉ vài phút, công nghệ có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói hoặc video giống thật đến mức rất khó phân biệt. Chỉ vài cú nhấp chuột, một thông tin chưa được kiểm chứng có thể xuất hiện đồng thời trên nhiều nền tảng khác nhau. Khoảng cách giữa việc tạo ra thông tin và việc lan truyền thông tin gần như đã được rút ngắn về bằng không.

Trong khi đó, việc xác minh một thông tin lại luôn cần thời gian và công sức làm việc của giới chức cũng như những người có liên quan.

Chính sự chênh lệch đó đang tạo ra một thách thức rất lớn đối với xã hội hiện đại: sự thật thường phải chạy đua với tốc độ của công nghệ.

Trong bối cảnh đó, Luật Báo chí năm 2025 được Quốc hội thông qua mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một đạo luật chuyên ngành.

Theo quan sát của tôi, điểm đáng chú ý nhất của Luật không nằm ở việc bổ sung bao nhiêu điều khoản mới mà nằm ở sự thay đổi trong tư duy tiếp cận.

Trước đây, trọng tâm chủ yếu là quản lý hoạt động báo chí. Ngày nay, yêu cầu đặt ra rộng hơn nhiều: quản trị toàn bộ môi trường thông tin số. Đây là một sự thay đổi tất yếu. Bởi lẽ, thông tin hiện nay không chỉ được tạo ra bởi các cơ quan báo chí. Thông tin xuất hiện từ mạng xã hội, nền tảng số, các công cụ trí tuệ nhân tạo, các ứng dụng xuyên biên giới và hàng triệu tài khoản cá nhân.

Do đó, nếu nhà quản lý hoặc cán bộ vẫn sử dụng tư duy quản lý của thời kỳ báo in hay phát thanh truyền thống thì rất khó theo kịp sự phát triển của công nghệ.

Một thông tin sai sự thật có thể xuất hiện ở một tài khoản nhỏ nhưng chỉ vài giờ sau đã được chia sẻ trên hàng nghìn trang khác nhau. Khi đó, vấn đề không còn là xử lý một chủ thể cụ thể mà là xây dựng cơ chế để cả hệ sinh thái thông tin vận hành lành mạnh hơn.

Nói cách khác, từ việc quản lý một số cơ quan báo chí, chúng ta đang chuyển sang quản trị dòng chảy thông tin trong không gian số. Có một thực tế thú vị là càng trong thời đại bùng nổ thông tin, vai trò của báo chí chính thống lại càng trở nên quan trọng hơn.

Nhiều người từng dự đoán mạng xã hội sẽ thay thế báo chí. Thế nhưng, thực tế cho thấy điều đó không xảy ra bởi vì mạng xã hội có thể rất nhanh nhưng không phải lúc nào cũng chính xác.

Trong khi đó, giá trị cốt lõi của báo chí chưa bao giờ nằm ở tốc độ đơn thuần. Điều làm nên uy tín của báo chí là khả năng kiểm chứng thông tin, là trách nhiệm xã hội và trách nhiệm pháp lý đối với những gì được công bố.

Tôi cho rằng đây chính là lợi thế lớn nhất của báo chí trong thời đại AI. Máy móc có thể tạo ra nội dung, thuật toán có thể đề xuất thông tin nhưng trách nhiệm trước xã hội vẫn là của con người, nhà quản lý và các nhà báo.

Không một công cụ trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế hoàn toàn bản lĩnh nghề nghiệp, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Cũng giống như trong lĩnh vực pháp luật, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ luật sư nghiên cứu hồ sơ nhanh hơn nhưng không thể thay thế khả năng đánh giá chứng cứ, nhận diện công lý và đưa ra những quyết định mang tính nhân văn.

Luật sư và báo chí trong thời đại công nghệ số

Nhìn từ góc độ hành nghề luật sư, tôi cho rằng báo chí và luật sư ngày càng có nhiều điểm gặp nhau. Cả hai nghề nghiệp đều gắn với sự thật: báo chí đi tìm sự thật để cung cấp thông tin cho xã hội; luật sư đi tìm sự thật để bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của con người.

Trong nhiều vụ việc lớn, báo chí góp phần phát hiện vấn đề, phản ánh tiếng nói của người dân, thúc đẩy sự minh bạch. Luật sư góp phần làm rõ bản chất pháp lý của vụ việc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Mục tiêu cuối cùng của cả hai đều là xây dựng niềm tin xã hội vào công lý và pháp luật.

Chính vì vậy, khi nói đến Luật Báo chí năm 2025, tôi cho rằng điều quan trọng nhất không chỉ là những quy định mới được bổ sung mà là thông điệp mà đạo luật này gửi gắm. Đó là yêu cầu xây dựng một môi trường thông tin lành mạnh, minh bạch và có trách nhiệm hơn trong kỷ nguyên số.

Chúng ta đang sống trong thời đại mà một thông tin sai sự thật có thể lan truyền tới hàng triệu người chỉ trong vài phút. Nhưng cũng chính trong thời đại ấy, xã hội càng cần những nguồn thông tin đáng tin cậy hơn bao giờ hết.

Cuộc cạnh tranh lớn nhất của báo chí trong tương lai có lẽ không phải là cạnh tranh giữa các cơ quan báo chí với nhau. Đó sẽ là cuộc cạnh tranh giữa thông tin đã được kiểm chứng và thông tin chưa được kiểm chứng, giữa sự thật và những điều được tạo ra để giống như sự thật.

Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng thông minh hơn, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn sẽ không thay đổi: tinh thần phụng sự sự thật, lợi ích công chúng và sự phát triển của xã hội. Đây cũng chính là nền tảng để xây dựng một không gian thông tin số văn minh, an toàn và đáng tin cậy trong những năm tới.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách – Công ty luật Hồng Bách và Cộng sự