Quảng NgãiDài hơn 100 m, sâu 5 m, địa đạo Đám Toái từng là bệnh viện dã chiến, nơi 64 cán bộ, chiến sĩ hy sinh khi quân đội Mỹ đánh sập cửa hầm năm 1965.
Nằm ở trung tâm bán đảo Ba Làng An, xã Đông Sơn (xã Bình Châu cũ) - điểm cực đông của đất liền Quảng Ngãi, địa đạo Đám Toái được du kích và người dân đào từ thời kháng chiến chống Pháp để tránh các cuộc càn quét và bảo vệ lực lượng cách mạng.
Sau cuộc khởi nghĩa năm 1964, Bình Châu trở thành vùng giải phóng. Bộ Tư lệnh Quân khu V và Ban Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi quyết định đặt Trạm phẫu thuật tiền phương A100 tại thôn Phú Quý, sử dụng địa đạo làm bệnh viện dã chiến.
Địa đạo sau đó được mở rộng thành công trình phòng thủ liên hoàn, nối với hệ thống giao thông hào và hầm bí mật ven biển. Công trình được đào bằng sức người, dài hơn 100 m, sâu khoảng 5 m, rộng 1,4 m, cao 1,6 m, với gần 100 ngách hầm (ga). Mỗi ngách đủ đặt một giường tre, thuốc men, lương thực và làm nơi trú ẩn cho thương bệnh binh khi máy bay hoặc bộ binh Mỹ càn quét.
Là một trong những người trực tiếp đào địa đạo, ông Nguyễn Khắc Thơ (89 tuổi, cựu du kích, nguyên bí thư đoàn thôn Phú Quý) kể mỗi đợt có khoảng 20 người tham gia. Người đào hầm, người kéo sọt đất, người gánh đất đi đổ cách xa cửa hầm.
"Đất chỉ được vận chuyển vào ban đêm. Ban ngày mọi dấu vết đều bị xóa sạch. Chỉ cần đổ đất gần cửa hầm là máy bay phát hiện ngay", ông Thơ nhớ lại.
Từ các điểm chiến đấu, thương binh được dân công tải thương vượt giao thông hào, đưa về nhà dân sơ cứu rồi chuyển xuống địa đạo. Có thời điểm, Trạm A100 điều trị gần 300 thương bệnh binh, trở thành bệnh viện dã chiến lớn nhất vùng đông bắc Quảng Ngãi.
Sau trận Vạn Tường tháng 8/1965, số thương binh chuyển về điều trị tăng mạnh. Theo ông Thơ, tuyến vận chuyển không còn được ngụy trang kín như trước, khiến vị trí địa đạo dần bị quân đội Mỹ phát hiện.
Sáng 9/9/1965, quân Mỹ đổ bộ lên Ba Làng An, càn quét khu vực Đám Toái. Trong quá trình lùng sục, họ phát hiện hầm bí mật của y sĩ Lâm (tên thật Thái Văn Còn) và nữ y tá Lệ, từ đó xác định cửa địa đạo. Hai người bị khống chế, trói ngay trước cửa hầm, rồi quân Mỹ đặt khối thuốc nổ lớn phá sập lối vào.
Khi quân Mỹ rút đi, ông Nguyễn Khắc Thơ cùng lực lượng du kích mới tiếp cận được hiện trường.
"Hơn 60 năm rồi nhưng tôi vẫn nhớ mùi thuốc súng, mùi thuốc nổ nồng nặc. Cây cối gãy đổ, đất đá phủ kín cửa hầm", ông kể.
Ngoài y sĩ Lâm và nữ y tá Lệ hy sinh bên ngoài, 64 y bác sĩ, thương bệnh binh và chiến sĩ bị chôn vùi dưới lòng đất.
Người dân và du kích lập tức đào bới bằng cuốc, xẻng ngay tại cửa hầm nhưng chỉ đưa được năm thi thể lên mặt đất. Khí độc trong hầm vẫn còn, trong khi khu vực tiếp tục bị quân Mỹ kiểm soát và đánh phá, buộc việc tìm kiếm phải dừng lại.
"Biết đồng đội còn ở dưới mà không đưa lên được, đau lắm", ông Thơ nói.
Không thể tiếp tục khai quật, người dân đắp thêm đất, lập bàn thờ trên ngọn đồi. Từ đó, địa đạo Đám Toái trở thành ngôi mộ chung của các liệt sĩ suốt hơn ba thập kỷ.
Năm 1991, địa đạo Đám Toái được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Sáu năm sau, địa phương tiến hành khai quật lòng địa đạo, quy tập các liệt sĩ về nghĩa trang phía trên, song phần lớn vẫn chưa xác định được danh tính.
Theo hồ sơ di tích, một số liệt sĩ đã được xác định gồm y sĩ Lâm (Thái Văn Còn), y tá Lệ, các hộ lý Võ Thị Thạnh, Bùi Thị Thứ, Nguyễn Thị Dùm cùng một số y tá, dân công tải thương và cán bộ địa phương.
Những ngày cuối tháng 7, ông Nguyễn Khắc Thơ thường được mời dẫn các đoàn về thăm di tích.
Dừng trước phần mộ liệt sĩ Võ Thị Thạnh, ông kể bà là hàng xóm, hy sinh khi mới khoảng 18-20 tuổi.
"Lúc khai quật năm 1997, người ta tìm được chiếc gương có khắc tên bà. Đó là một trong những di vật hiếm hoi còn lại", ông nói. Theo ông, khi quy tập, nhiều hài cốt đã mục thành đất đen. Có hộc hầm, hài cốt của hai, ba người hòa lẫn vào nhau. Chưa kể hàng chục ngôi mộ chỉ ghi dòng chữ "chưa rõ họ tên".
Mới đây, trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập mộ liệt sĩ, cơ quan chức năng đã lấy và bàn giao 40 mẫu sinh phẩm từ hài cốt các liệt sĩ tại địa đạo Đám Toái để giám định ADN.
"Chúng tôi hy vọng sẽ xác định được danh tính các liệt sĩ đã hy sinh tuổi trẻ cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước", ông Phan Đình Chí, Chủ tịch UBND xã Đông Sơn, nói.
Theo kế hoạch giai đoạn 2026-2031, xã Đông Sơn sẽ đầu tư tôn tạo di tích, chỉnh trang nghĩa trang, nhà bia, tượng đài, bổ sung tư liệu, thuyết minh và mã QR phục vụ giáo dục truyền thống. Địa đạo Đám Toái cũng được kết nối với các nghĩa trang liệt sĩ, địa chỉ đỏ và thắng cảnh Ba Làng An để hình thành tuyến tham quan lịch sử - văn hóa.
Phạm Linh