Bộ Y tế đề xuất khảo sát các yếu tố ảnh hưởng quyết định sinh con và số con mong muốn của các cặp vợ chồng, nam nữ thanh niên, trong bối cảnh mức sinh cả nước xuống thấp kỷ lục.
Nội dung nằm trong dự thảo Thông tư hướng dẫn Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, đang được Bộ Y tế lấy ý kiến. Mức sinh trung bình của Việt Nam hiện chỉ đạt 1,93 con mỗi phụ nữ, thuộc nhóm 5 nước thấp nhất Đông Nam Á, trong khi giới trẻ ngày càng kết hôn muộn.
Theo dự thảo, Bộ Y tế sẽ tổ chức các cuộc khảo sát chuyên đề vào năm 2027, 2029 và 2030 để tìm hiểu điều gì chi phối quyết định sinh con và số con mong muốn của các gia đình lẫn người trẻ. Các cuộc khảo sát cũng xem xét mối quan hệ giữa quy mô dân số, mức sinh và phát triển kinh tế xã hội, phục vụ việc hoạch định chính sách. Hiện chưa có cuộc điều tra nào với quy mô tương tự.
Song song, cuộc Điều tra Nhân khẩu học và Sức khỏe dự kiến triển khai trong hai năm 2027-2028. Cuộc điều tra thu thập thông tin về hộ gia đình, sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình, sức khỏe bà mẹ và trẻ em, mức sinh cùng số con mong muốn. Ngân sách nhà nước thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia sẽ bảo đảm kinh phí cho các hoạt động này.
Bộ Y tế kỳ vọng kết quả sẽ cung cấp dữ liệu cập nhật về xu hướng sinh sản và nguyên nhân khiến mức sinh giảm, từ đó xây dựng chính sách dân số phù hợp khi nhiều địa phương đối mặt với mức sinh thấp, già hóa dân số và mất cân đối nhân khẩu học.
Dự thảo cũng đề xuất mở lớp học về hôn nhân và gia đình cho người trẻ sắp kết hôn, đồng thời biểu dương các cặp vợ chồng sinh đủ hai con tại 10 tỉnh thành có mức sinh thấp. Trước đó, Bộ Y tế đề xuất cho phép địa phương tự quyết mức hỗ trợ tài chính hàng tháng cho trẻ từ khi sinh đến 36 tháng tuổi. Dự thảo còn tính đến các gói hỗ trợ khác như chi phí ăn trưa cho trẻ mầm non hoặc khen thưởng phụ nữ sinh con trước tuổi 35.
Ông Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Vụ Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số (nay là Cục Dân số), nhận định người trẻ hiện kết hôn muộn, sinh con muộn, thậm chí không muốn sinh. Nguyên nhân đến từ áp lực kinh tế, chi phí nuôi dạy con và mong muốn tập trung cho sự nghiệp.
Tuổi kết hôn lần đầu của thanh niên Việt Nam đang tăng nhanh. Giai đoạn 2019-2024, con số này tăng từ 25,2 lên 27,3 tuổi, gần gấp đôi mức tăng của cả 20 năm trước đó. TP HCM ghi nhận tuổi kết hôn lần đầu trung bình cao nhất nước ở mức 30,4.
Ông Phương cho rằng quan niệm "trời sinh voi, trời sinh cỏ" không còn phù hợp. Khi mức sống tăng, các gia đình cân nhắc kỹ khả năng tài chính trước khi sinh con. Chi phí nhà ở, giáo dục, y tế cùng nhịp sống đô thị khiến nhiều cặp vợ chồng trì hoãn hoặc từ chối sinh con. Phụ nữ chịu thêm áp lực khi vừa đi làm vừa gánh phần lớn việc chăm sóc gia đình, đồng thời đối mặt với các vấn đề sức khỏe và tâm lý sau sinh.
Để cải thiện mức sinh, ông Phương kiến nghị giảm gánh nặng tài chính, mở rộng chế độ thai sản cho cả cha và mẹ, phát triển hệ thống nhà trẻ chất lượng, cải cách giáo dục và tạo điều kiện làm việc linh hoạt cho người nuôi con nhỏ. Ông nhấn mạnh cần coi việc sinh và nuôi con là trách nhiệm chung của cả hai vợ chồng, thay vì dồn lên vai người phụ nữ.
Lê Nga