Trong 30 ngày, lực lượng quy tập và các nhà khoa học gạt từng lớp đất, cấp tốc chuyển mẫu hài cốt về phòng thí nghiệm để xác minh danh tính liệt sĩ hy sinh tại hang Tám Cô.
Trong chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, các đơn vị như Viện Pháp y quốc gia, Genestory, Viện Khoa học Công nghệ Việt Nam tiếp nhận khối lượng lớn công việc về thu thập, xét nghiệm và giám định đối khớp hàng chục nghìn mẫu ADN phục vụ xác định danh tính liệt sĩ. Trong số nhiệm vụ đã thực hiện, các nhà khoa học nhớ mãi chiến dịch 30 ngày trả lại tên cho các liệt sĩ hy sinh tại hang Tám Cô, tỉnh Quảng Trị.
Những ngày đầu tháng 10/2025, giữa lúc công trình tôn tạo di tích quốc gia đặc biệt hang Tám Cô được triển khai, nhiều hài cốt liệt sĩ bất ngờ xuất hiện dưới lớp đất ngủ yên sau nhiều chục năm. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị cùng các đơn vị phong tỏa hiện trường, bắt đầu quy trình khai quật.
Suốt nửa tháng, từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng, hài cốt những người lính hy sinh khi làm nhiệm vụ tại Đường 20 Quyết Thắng dần xuất hiện. Con đường này là nơi hàng chục nghìn bộ đội, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến chiến đấu, bảo đảm mạch chi viện từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ.
Trưa 14/11/1972, trên tuyến Đường 20 Quyết Thắng, 8 thanh niên xung phong thuộc Đại đội C217 trên đường làm nhiệm vụ đã dừng nghỉ tại hang Tám Cô. Cùng thời điểm, 5 chiến sĩ Đoàn 5043 Pháo binh được phân công bảo vệ xe pháo cũng có mặt tại khu vực này. Khi máy bay Mỹ bất ngờ ném bom, khối đá lớn sập xuống bịt kín cửa hang. Các lực lượng đã khẩn trương tổ chức cứu hộ, cứu nạn, nhưng 13 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh.
Viện Pháp y quốc gia và Viện Hàn lâm Khoa học công nghệ Việt Nam phụ trách lấy mẫu, xét nghiệm, giám định và đối khớp ADN để xác định danh tính các liệt sĩ ở hang Tám Cô. "Yêu cầu đặt ra là trong đúng một tháng phải có kết quả. Với công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ, đó là áp lực rất lớn", thạc sĩ Chu Thị Thủy, giám định viên Viện Pháp y quốc gia, nhớ lại.
Đợt khai quật tại hang Tám Cô thu được 40 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện đưa về phòng thí nghiệm, buộc cả ê-kíp phải tăng tốc để hoàn thành trong khoảng thời gian ngắn chưa từng có. Trực tiếp vào hiện trường lựa chọn mẫu sinh phẩm, bà Thủy cho biết mỗi chuyến đi lấy mẫu đều để lại cho bà những cảm xúc đặc biệt.
Trong lòng hang tối và chật hẹp, nơi lớp đất đá đã bị bom đạn và thời gian nén chặt suốt hơn nửa thế kỷ, các chiến sĩ quy tập gần như không thể đứng thẳng. Họ phải khom lưng, dùng cuốc, bay và những dụng cụ chuyên dụng cào từng lớp đất mỏng, rồi kiên nhẫn đưa từng gầu đất ra ngoài sàng lọc. Mỗi nắm đất được nhấc lên đều được quan sát cẩn trọng, bởi bên trong có thể là một mảnh xương nhỏ còn sót lại của những người đã nằm lại. Trời miền Trung mưa rả rích, bùn đất bám kín quần áo, nhưng không ai dừng tay.
Viện Pháp y quốc gia phụ trách lựa chọn mẫu, xét nghiệm và đối sánh ADN của hài cốt. Song song với đó, TS Dương Ngọc Cường và các cộng sự của GeneStory phối hợp với Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội thuộc Bộ Công an, cùng nhiều cơ quan chức năng rà soát thông tin thân nhân của 13 liệt sĩ được xác định đã hy sinh tại đây.
Việc tìm đúng thân nhân không hề đơn giản. Công nghệ giám định khi đó chủ yếu dựa trên ADN ty thể nên mẫu đối chứng phải được lấy đúng theo dòng mẹ. May mắn là trước đó, chương trình xây dựng ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ đã thu thập được nhiều mẫu trên phạm vi cả nước. Nhờ cơ sở dữ liệu sẵn có, nhiều gia đình không phải lấy mẫu lại, giúp rút ngắn đáng kể thời gian đối sánh.
Dẫu vậy, không phải mọi việc đều diễn ra trong phòng thí nghiệm. Có những ngày, các cán bộ phải tỏa đi nhiều địa phương từ Thanh Hóa, Cao Bằng đến nhiều tỉnh khác để gặp từng gia đình, giải thích quy trình lấy mẫu và hoàn thiện hồ sơ. Sau hơn 50 năm chờ đợi, điều họ mong mỏi nhất chỉ là biết người thân của mình đang nằm ở đâu. "Mọi người đều rất xúc động. Điều họ chờ đợi suốt mấy chục năm chỉ là một thông tin chính xác về người thân", TS Cường kể.
Sau khi hoàn tất việc lựa chọn mẫu tại hiện trường, 40 mẫu sinh phẩm được chuyển về Viện Pháp y quốc gia để bước vào quy trình giám định. Đối với các giám định viên, đây mới là thời điểm áp lực thực sự. Mẫu hài cốt đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ, lượng ADN còn sót lại rất ít. Toàn bộ quy trình từ làm sạch mẫu, nghiền xương, tách chiết ADN đến giải trình tự đều phải thực hiện trong điều kiện nghiêm ngặt nhằm tránh nhiễm chéo từ ADN của người sống hoặc môi trường xung quanh.
Gần một tháng, phòng thí nghiệm gần như không còn khái niệm ngày nghỉ. Các giám định viên làm việc liên tục từ sáng đến tối, nhiều hôm kéo dài đến 21h. Dù hệ thống máy giải trình tự có thể chạy xuyên đêm, toàn bộ các bước chuẩn bị trước đó vẫn phải thực hiện thủ công, đòi hỏi sự tập trung tuyệt đối của từng thành viên trong ê-kíp. "Có những công đoạn bắt buộc phải xử lý đúng thời điểm, kể cả rơi vào thứ bảy hay chủ nhật chúng tôi cũng phải đến cơ quan để làm", bà Thủy kể.
Mỗi mẫu chỉ được gắn bằng một mã số. Danh tính người đã khuất hoàn toàn được tách biệt khỏi quá trình xét nghiệm để bảo đảm tính khách quan và an toàn dữ liệu. Sau khi phân tích, thông tin di truyền tiếp tục được đối chiếu với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ đã được xây dựng trước đó.
Đó cũng là lúc lợi thế của ngân hàng ADN bắt đầu phát huy tác dụng. Theo ông Cường, thay vì phải lần theo từng hồ sơ, từng địa phương để xác minh rồi mới tiến hành xét nghiệm, cơ sở dữ liệu ADN thân nhân cho phép các nhà khoa học nhanh chóng tìm ra những trường hợp có quan hệ huyết thống, sau đó mới tiếp tục xác minh bằng hồ sơ và thông tin thực chứng. Cách làm này vừa rút ngắn đáng kể thời gian, vừa nâng cao độ chính xác.
Sau khoảng ba tuần, những tín hiệu tích cực đầu tiên xuất hiện. Trong số 40 mẫu sinh phẩm mang về từ hang Tám Cô, khoảng 30 mẫu đã giải trình tự thành công, tạo thành 9 trình tự ADN của 9 liệt sĩ.
Mỗi khi phần mềm hiện lên kết quả trùng khớp, cảm giác đầu tiên của giám định viên Thủy là niềm hạnh phúc khó diễn tả. "Bao nhiêu công sức, bao nhiêu thời gian mình bỏ ra như được đền đáp. Cảm giác giống như chính người thân của mình được trở về vậy", bà nhớ lại.
Kết quả cuối cùng, 7 trong số 9 trình tự ADN đã được đối sánh thành công với mẫu thân nhân. Sau khi có kết quả giám định, các đơn vị tiếp tục phối hợp với chính quyền địa phương, công an và gia đình các liệt sĩ để xác minh thông tin, hoàn thiện hồ sơ trước khi tổ chức truy điệu và an táng. Sau hơn một năm nhận nhiệm vụ thiêng liêng này, điều khiến tiến sĩ Cường xúc động nhất là khoảnh khắc chứng kiến niềm hy vọng trở lại trong những gia đình đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ.
Ngày 8/11/2025, Quảng Trị tổ chức lễ viếng, truy điệu và an táng các liệt sĩ tại khu vực cửa hang Tám Cô. Theo nguyện vọng của nhiều gia đình, hài cốt và di vật các liệt sĩ được an táng trong ngôi mộ chung ngay trước cửa hang, nơi họ đã cùng chiến đấu, cùng hy sinh hơn 53 năm trước.
Trong 30 ngày làm nhiệm vụ, nhiều khoảnh khắc khiến nữ giám định viên Thủy không kìm được cảm xúc. Giữa những di vật được đưa lên từ lòng đất có hai đôi dép nhựa đã ngả màu theo thời gian. Trên quai vẫn còn bám những mẩu xương nhỏ của bàn chân người đã khuất. Đôi dép ấy vẫn nằm đúng nơi chủ nhân của nó ngã xuống trong trận bom năm nào. "Nhìn hình ảnh ấy, tôi thực sự rất xót xa", bà Thủy nói.
Sơn Hà