Từ đầu mùa đông đến hết tháng 2/2026, miền Bắc xuất hiện khoảng 13 đợt không khí lạnh, song phần lớn không quá mạnh và kéo dài. Các đợt rét thường xen kẽ với giai đoạn nhiệt độ tăng nhanh, khiến nền nhiệt trung bình của cả mùa cao hơn thông thường. Thống kê ba tháng chính đông (12/2025-2/2026), nhiệt độ trung bình tại nhiều khu vực cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,1-2 độ C.
Theo TS Trương Bá Kiên, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí hậu thuộc Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, mùa đông năm nay chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khí hậu quy mô lớn.
Trước hết là sự biến động của hệ thống hoàn lưu khí quyển ở Bắc bán cầu. Xoáy cực, vòng gió mạnh bao quanh Bắc Cực có nhiệm vụ giữ khối không khí lạnh ở vùng cực, đã bị suy yếu và biến dạng do hiện tượng nóng lên đột ngột ở tầng bình lưu. "Khi xoáy cực bị xáo trộn, dòng gió mạnh trên cao, hay còn gọi là jet stream, cũng thay đổi và uốn lượn mạnh hơn. Điều này khiến đường đi của các khối không khí lạnh không còn ổn định như bình thường", ông Kiên giải thích.
Sự thay đổi này làm cho các khối khí lạnh không di chuyển theo quỹ đạo quen thuộc từ Siberia xuống Đông Á. Thay vào đó, trong mùa đông vừa qua nhiều đợt không khí lạnh mạnh lại tràn sâu xuống Bắc Mỹ, gây ra các đợt rét cực đoan và bão tuyết tại khu vực này.
Trong khi đó, tại khu vực Á - Âu và Tây Thái Bình Dương, sự xuất hiện của các khối áp cao đã làm lệch hướng dòng khí lạnh từ Siberia xuống phía Nam. Vì vậy, Đông Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, ít chịu ảnh hưởng của những đợt rét kéo dài.
Ngoài yếu tố khí quyển, điều kiện đại dương cũng đóng vai trò quan trọng. Theo TS Kiên, trong mùa đông này hiện tượng ENSO (dao động khí hậu tự nhiên ảnh hưởng mạnh đến thời tiết và khí hậu nhiều khu vực) đang ở trạng thái La Nina yếu và có xu hướng chuyển dần sang trung tính. Trạng thái này khiến hoàn lưu khí quyển trong khu vực không thuận lợi cho các đợt không khí lạnh mạnh kéo dài.
Bên cạnh đó, nhiệt độ mặt nước biển tại Tây Thái Bình Dương và Biển Đông cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,5-1,5 độ C. Khi các khối không khí lạnh từ lục địa châu Á di chuyển xuống phía Nam và đi qua vùng biển ấm này, chúng nhanh chóng suy yếu. "Vì vậy khi các đợt không khí lạnh đến miền Bắc Việt Nam, cường độ thường đã giảm đáng kể và rét cũng không kéo dài", ông Kiên nói.
Theo các nhà khoa học khí hậu, xu thế biến đổi khí hậu cũng đang góp phần làm thay đổi đặc điểm mùa đông ở nhiều khu vực thế giới. Nhiệt độ trung bình của khí quyển và đại dương tăng lên, mùa đông lạnh kéo dài có xu hướng giảm dần.
Năm 2026 dự báo nóng sớm hơn, dài hơn
Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, các yếu tố khí hậu quy mô lớn trong năm 2026 đang có nhiều biến động.
Hiện tượng ENSO đang ở trạng thái La Nina yếu với chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Thái Bình Dương vào cuối tháng 2/2026 khoảng âm 0,6 độ. Tuy nhiên, các mô hình dự báo cho thấy trong khoảng ba tháng tới ENSO có khả năng cao (80-90%) chuyển dần sang trạng thái trung tính; xác suất duy trì La Nina giảm xuống còn khoảng 10-20%.
Từ tháng 6 đến 8/2026, ENSO nhiều khả năng vẫn ở trạng thái trung tính nhưng nghiêng dần về pha nóng, với xác suất chuyển sang El Nino khoảng 35-45%. Xu thế nghiêng nóng có thể rõ rệt hơn từ đầu mùa thu 2026 và có khả năng chuyển sang El Nino vào cuối năm 2026, đầu năm 2027.
Trong bối cảnh nền nhiệt toàn cầu tiếp tục ở mức cao kỷ lục, Tổ chức Khí tượng Thế giới cảnh báo năm 2026 nhiều khả năng tiếp tục nằm trong nhóm những năm nóng nhất từng được ghi nhận.
Đối với Việt Nam, sự chuyển pha của ENSO cùng tác động của biến đổi khí hậu có thể khiến nắng nóng năm 2026 xuất hiện sớm, kéo dài hơn và gia tăng cường độ so với trung bình nhiều năm.
Dự báo, trong tháng 3/2026 nắng nóng tiếp tục xảy ra trên diện rộng tại miền Đông Nam Bộ, trong khi Tây Bắc Bộ có thể xuất hiện nắng nóng cục bộ. Sang tháng 4, nắng nóng gia tăng và mở rộng sang Tây Nguyên và miền Tây Nam Bộ; từ Thanh Hóa đến Huế bắt đầu xuất hiện các đợt nắng nóng.
Từ cuối tháng 5/2026, nắng nóng được dự báo mở rộng ra toàn bộ Bắc Bộ và Trung Bộ, cường độ tăng mạnh và duy trì cao điểm trong các tháng 6 đến 8.
Về hoạt động bão trên Biển Đông, giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 7/2026 được dự báo ở mức tương đương trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, từ tháng 8 đến cuối năm, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới có thể thấp hơn trung bình.
Dù vậy, trong điều kiện nhiệt độ mặt nước biển cao và ENSO nghiêng nóng, nguy cơ xuất hiện các cơn bão mạnh, diễn biến nhanh và quỹ đạo phức tạp vẫn cần được đặc biệt lưu ý. Các chuyên gia khí tượng cũng cảnh báo hiện tượng thời tiết cực đoan như giông, lốc, sét và mưa lớn cục bộ có thể xuất hiện nhiều hơn trong các giai đoạn chuyển mùa của năm 2026.
Gia Chính