Đầu tháng này, tập đoàn mỹ phẩm Estée Lauder bị chính quyền Canada phạt 750.000 CAD (gần 14 tỷ đồng) do bán bút kẻ mắt chứa chất khó phân hủy mà không thông báo. Chất họ dùng là Perfluorononyl Dimethicone, một hợp chất thuộc nhóm per- và polyfluoroalkyl (PFAS), thường gọi là "hóa chất vĩnh cửu" do đặc tính bền vững, tiềm ẩn rủi ro "truyền đời" ở con người, động vật và môi trường.
PFAS thực tế là "chất quen" trong đời sống hàng ngày mỗi người, tồn tại trong nhựa, vỏ bánh burger, áo khoác chống thấm nước. Chúng chỉ bị cấm ở nhiều quốc gia phát triển vài năm gần đây.
Nguồn gốc của PFAS và mối lo khí hậu
Theo Bloomberg, các hợp chất PFAS ban đầu được giới hóa học phát minh tình cờ trong phòng thí nghiệm. Năm 1938, một nhà nghiên cứu của tập đoàn hóa chất DuPont tìm ra hợp chất đầu tiên của nhóm trên là Teflon (PTFE), một loại polymer fluorocarbon tổng hợp có đặc tính siêu trơn, chống dính, chịu nhiệt cao. Chất này sau đó ứng dụng phổ biến trong lớp chống dính trên chảo.
Phát hiện trên giúp các nhà khoa học của tập đoàn chuyên dụng dịch tẩy rửa 3M tạo ra Scotchgard, dòng sản phẩm chống bám bẩn cho thảm, sofa, nệm vào năm 1952.
Bởi tính năng chống thấm nước, chịu nhiệt và kháng dầu mỡ tuyệt vời, nhóm hợp chất này thâm nhập sâu vào ngành công nghiệp và tiêu dùng. Theo OECD, giới khoa học đã xác định được 4.700 hợp chất thuộc PFAS tồn tại trên thị trường và ngoài môi trường. Một số ứng dụng chất này trong đời sống gồm chảo chống dính, giấy bọc thực phẩm, quần áo chống thấm nước, mỹ phẩm, nhựa các loại. Chúng cũng phổ biến trong các ngành điện tử, bán dẫn, mạ kim.
Các hợp chất PFAS có liên kết carbon-flo cực kỳ bền vững, khiến phân tử không thể tự phân hủy trong môi trường tự nhiên qua hàng nghìn năm. Mối nguy hại lớn nhất nằm ở khả năng tích tụ sinh học, khiến hóa chất này tồn lưu và tăng dần nồng độ trong đất, nước và máu người theo thời gian.
Nhiều nghiên cứu y khoa liên kết việc phơi nhiễm PFAS với rủi ro sức khỏe nghiêm trọng như ung thư, tổn thương gan, ảnh hưởng khả năng sinh sản, rối loạn hormone và suy giảm hệ miễn dịch, đặc biệt là ba nhóm chất trực thuộc gồm PFOS, PFOA và PFHxS. Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), chúng thậm chí được truyền từ người mẹ sang thai nhi qua dây rốn và sang trẻ sơ sinh qua đường sữa mẹ.
Thêm vào đó, PFAS góp phần vào cuộc khủng hoảng khí hậu, bởi quá trình sản xuất hợp chất này dẫn tới phát thải các loại khí nhà kính mạnh, theo dữ liệu của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA). Ví dụ, một trong những khí thải trong quá trình sản xuất PFAS là HCFC-22, loại khí làm nóng Trái Đất mạnh gấp 5.000 lần CO2.
Trước các nghiên cứu trên, ba nhóm phụ PFOS, PFOA và PFHxS đã lần lượt được đưa vào Công ước Stockholm các năm 2009, 2019 và 2022. Đây là công ước được ký kết năm 2001, thu hút sự tham gia của 186 nước, gồm Việt Nam, nhằm chuyển dịch sản xuất, quản lý và tiêu hủy các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP).
Ứng xử của các nước với PFAS
Từ năm 1999, kết quả xét nghiệm máu thu thập từ hàng nghìn cư dân Mỹ chỉ ra bốn loại PFAS, bao gồm PFOA và PFOS, tồn tại trong hầu hết mẫu. Nhóm Công tác Môi trường (Environmental Working Group), một tổ chức vận động vì sức khỏe cộng đồng, đã lập bản đồ hơn 3.000 địa điểm ô nhiễm PFAS tập trung trên khắp nước Mỹ. Tại châu Âu, một cuộc điều tra của nhiều tổ chức truyền thông xác định 2.100 địa điểm ô nhiễm chất này.
Nhiều quốc gia châu Âu và Bắc Mỹ đã đưa dần các nhóm hợp chất PFAS vào diện quản lý. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ vạch lộ trình chiến lược giải quyết "hóa chất vĩnh cửu" năm 2021. Các biện pháp được đưa ra khá mạnh tay, khi coi hai nhóm phụ PFOA và PFOS là chất độc hại nguy hiểm, yêu cầu báo cáo phát thải. Bên cạnh đó, cơ quan công quyền buộc đơn vị gây ô nhiễm phải chịu trách nhiệm khắc phục ô nhiễm PFAS.
Châu Âu cấm nhiều hợp chất vĩnh cửu hơn, gồm PFOS, PFOA, PFNA và PFHxS và tổng của PFOS, PFOA, PFNA và PFHxS trong thực phẩm như trứng, thịt, cá, động vật, nội tạng... từ năm 2022. Cuối năm ngoái, họ thông qua quy định cấm hoàn toàn việc bày bán các sản phẩm đồ chơi chứa hợp chất vĩnh cửu và chất gây rối loạn nội tiết vào năm 2030, nhằm tăng cường bảo vệ sức khỏe trẻ em. Một số nước cấm sản xuất mỹ phẩm và hàng dệt may chứa PFAS từ năm nay.
Canada chưa cấm nhóm chất này. Chính quyền nước này yêu cầu doanh nghiệp công bố thông tin trong trường hợp nhập khẩu trên 10g hoặc sản xuất trên 1kg với một loại trong danh mục hơn 300 chất PFAS được xác định, với định lượng trên 10g, . Ottawa đang tham vấn các bước quản lý rủi ro trong sản xuất và tiêu dùng PFAS, với ba giai đoạn cho ba nhóm sản phẩm bọt chữa cháy, hàng tiêu dùng có vật liệu thay thế và nhóm còn lại.
Trên thế giới, một số vụ khiếu nại liên quan tới hóa chất vĩnh cửu khiến doanh nghiệp mất cả chục tỷ USD. Một trong những thỏa thuận tốn kém nhất là vụ kiện của 3M liên quan đến ô nhiễm nguồn nước uống công cộng từ sản xuất PFAS, khiến hãng này phải chi tới 12,5 tỷ USD để dàn xếp năm 2023. Trước đó, DuPont và hai công ty con của hãng đã đồng ý trả 1,2 tỷ USD để giải quyết các khiếu nại tương tự.
Tại Việt Nam, một dự án 33 triệu USD được khởi động giữa năm ngoái, nhằm giảm thiểu phát thải và tác động của các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP), gồm một số hợp chất của PFAS.
Bảo Bảo (theo EPA, UNEP, Bloomberg)