5h45 mùng 4 Tết, chị Maria Nguyễn Thị Lan, giáo xứ Chính Trạch, thuộc Giáo phận Đà Nẵng, thức dậy chuẩn bị cho hai con 11 và 13 tuổi đến nhà thờ dự Lễ Tro. Trong thánh đường còn vương mùi hương trầm ngày Tết, sau bài giảng lễ, ba mẹ con lặng lẽ xếp hàng cùng giáo dân chờ linh mục xức tro lên đầu - dấu chỉ mở đầu Mùa chay của người Công giáo. "Hãy nhớ mình là tro bụi, và sẽ trở về bụi tro", lời nhắc vang lên mỗi khi linh mục chạm tay vào nhúm tro đặt trên đầu tín hữu.
"Hôm nay là ngày đặc biệt, bắt đầu hành trình hoán cải", chị Lan nói. Trên đường về, chị dặn các con không ăn thịt, không ăn vặt bánh kẹo, bớt xem điện thoại và dành thời gian cầu nguyện, xét mình trong 40 ngày tới. "Ăn chay không chỉ là bớt ăn, mà là học cách sống tốt hơn", chị giải thích.
Hơn 7 triệu giáo dân bước vào Mùa Chay
Lễ Tro được cử hành tại các nhà thờ Công giáo trên toàn cầu. Năm nay, theo lịch phụng vụ, Thứ Tư Lễ Tro trùng mùng 2 Tết, nên Hội đồng Giám mục Việt Nam đã xin phép Tòa Thánh chuyển ngày giữ chay, để hơn 7 triệu giáo dân cả nước vừa trọn niềm vui sum họp, vừa giữ tinh thần phụng vụ.
Sáng 20/2 (mùng 4 Tết Bính Ngọ), giáo dân Việt Nam tham dự Lễ Tro - nghi thức khởi đầu Mùa Chay trong Kitô giáo. Đây là ngày ăn chay, kiêng thịt và xức tro trên đầu hoặc trán, nhắc con người về sự hữu hạn, đồng thời kêu gọi sám hối, đổi mới đời sống.
Mùa Chay kéo dài 40 ngày để chuẩn bị tâm hồn mừng Đại lễ Phục Sinh - ngày tưởng niệm Chúa Giêsu sống lại, lễ trọng nhất của người Công giáo (bên cạnh Đại lễ Giáng sinh - mừng sinh nhật Chúa Giêsu).
Theo Bộ Giáo luật 1983, người từ 18 đến hết 59 tuổi buộc giữ chay (một bữa no, hai bữa nhẹ), người từ 14 tuổi trở lên phải kiêng thịt. Hai ngày bắt buộc cả ăn chay lẫn kiêng thịt là Thứ Tư Lễ Tro và Thứ Sáu Tuần Thánh.
Ăn chay - truyền thống bắt nguồn từ Kinh Thánh
Linh mục Giuse Phan Tấn Hồ, Dòng Thánh Tâm Huế, cho biết việc ăn chay không chỉ là quy định kỷ luật mà bắt nguồn từ Kinh Thánh và lịch sử lâu đời của Giáo hội. "Trong Tin Mừng, Chúa Giêsu đã ăn chay 40 ngày trong hoang địa trước khi bắt đầu sứ vụ công khai. Giáo hội noi gương Ngài để mời gọi tín hữu bước vào hành trình thanh luyện nội tâm", linh mục Phan Tấn Hồ nói.
Theo cha Hồ, ăn chay còn gắn với hình ảnh "Chàng Rể" trong lời dạy của Chúa Giêsu: khi Chàng Rể bị đem đi - ám chỉ cuộc khổ nạn - các môn đệ sẽ ăn chay trong tâm tình chờ đợi và thống hối.
Về việc kiêng thịt, linh mục Hồ lý giải trong xã hội Do Thái và phương Tây cổ đại, thịt gia súc là thực phẩm chính yếu, giàu đạm và được xem là món ăn "sang trọng". "Kiêng thịt là từ bỏ điều mình ưa thích, bổ dưỡng nhất, để rèn luyện ý chí và học cách tiết chế", ông nói. Cá, trứng và sữa không bị cấm vì không được xem là thực phẩm xa xỉ thời đó.
Tuy nhiên, Giáo Hội luôn có sự nhân bản và linh hoạt. Người đau bệnh và trong một số trường hợp ngặt nghèo bất khả kháng (tai nạn, lỡ tàu xe, chiến tranh...) có thể được chuẩn chước. "Luật được đặt ra để giúp con người tốt hơn, chứ không phải tạo thêm gánh nặng", linh mục nhấn mạnh.
Theo linh mục Phan Tấn Hồ, ăn chay không chỉ hiện diện trong Công giáo mà còn là thực hành phổ biến ở nhiều tôn giáo. Trong Phật giáo, nhiều tín đồ ăn chay vào ngày rằm, mùng một hoặc trường chay suốt đời, với mục đích nuôi dưỡng lòng từ bi, tránh sát sinh.
Ở Hồi giáo, tháng Ramadan tín hữu nhịn ăn từ lúc mặt trời mọc đến khi lặn để thanh luyện thân tâm và tăng cường đời sống thiêng liêng. Người theo Ấn Độ giáo cũng có những ngày chay tịnh nhằm thể hiện sự khổ chế và tôn kính thần linh. "Điểm gặp nhau giữa các tôn giáo là tinh thần tiết chế bản thân để hướng đến điều cao đẹp hơn", linh mục Phan Tấn Hồ nói.
Linh mục Giuse cũng lưu ý nếu chỉ dừng lại ở việc nhịn ăn mà không thay đổi cách sống thì việc chay tịnh sẽ trở nên hình thức. "Ăn chay phải đi đôi với cầu nguyện và việc lành", ông nói.
"Chay lòng" là trọng tâm của Mùa Chay
Linh mục Micae Hoàng Thái Hòa, quản xứ Thánh Mẫu, Giáo phận Thanh Hóa, cho rằng điều cốt lõi của Mùa Chay không nằm ở khẩu phần ăn, mà ở sự biến đổi trong tâm hồn. "Khi nhận tro trên đầu, mỗi người được nhắc nhớ mình chỉ là tro bụi - mỏng giòn và dễ sai lỗi. Nhận ra điều đó để khiêm nhường hơn và tin tưởng vào lòng thương xót của Thiên Chúa", cha Hòa nói.
Ba thực hành chính của Mùa Chay là cầu nguyện để tương quan với Chúa, hãm mình để tiết chế bản thân và bác ái với mọi người, nhất là giúp đỡ những bất hạnh xung quanh. Ăn chay chỉ thực sự có ý nghĩa khi dẫn tới hành động cụ thể. "Nếu hôm nay ta bớt một bữa ăn ngon, thì phần tiết kiệm ấy nên trở thành sự chia sẻ cho người nghèo. Chay tịnh phải mở ra lòng bác ái", cha Micae chia sẻ.
Linh mục Hoàng Thái Hòa cũng nhấn mạnh khái niệm "chay lòng", đó là từ bỏ những suy nghĩ tiêu cực, lời nói làm tổn thương người khác, thói quen hưởng thụ hay nhậu nhẹt quá mức. "Có khi nhịn một câu nóng giận còn khó hơn nhịn một bữa ăn", cha Hòa nói.
Trở về nhà sau thánh lễ sáng mùng 4, chị Lan chuẩn bị bữa cơm đơn giản không thịt. Hai con chị lễ phép đọc kinh trước bữa ăn. Trong căn bếp nhỏ, một mùa chay lặng lẽ bắt đầu, bằng việc bớt đi một phần cho mình và học cách nghĩ nhiều hơn cho người khác.
Nguyễn Đông