Ngày 28/2, Mỹ và Israel tập kích Iran, khiến lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng. Iran đã nhanh chóng mở chiến dịch đáp trả nhằm vào lãnh thổ Israel, cũng như hàng loạt căn cứ Mỹ tại các nước Trung Đông.
Theo giới phân tích, diễn biến này có thể gây gián đoạn sản lượng dầu khí tại quốc gia Vùng Vịnh, cũng như gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng ngành năng lượng nói chung của Trung Đông.
Sản xuất dầu thô lớn thứ 3 thế giới
Iran là một trong các quốc gia có dự trữ dầu mỏ lớn nhất thế giới. Số liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho thấy đến cuối năm 2023, nước này đóng góp 24% dự trữ dầu mỏ của Trung Đông và 12% toàn cầu. Dù vậy, hoạt động sản xuất tại đây bị hạn chế do nhiều năm chịu lệnh trừng phạt quốc tế và không được đầu tư đúng mức.
Hiện tại, quốc gia Vùng Vịnh này là nước sản xuất dầu thô lớn thứ 3 trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), đóng góp 4,5% nguồn cung toàn cầu.
Mỗi ngày quốc gia này sản xuất 3,3 triệu thùng dầu thô, và khoảng 1,3 triệu thùng khí ngưng tụ (condensate) cùng nhiên liệu lỏng khác. Các nhà máy lọc dầu của Iran có tổng công suất 2,6 triệu thùng mỗi ngày, theo hãng tư vấn FGE.
Các điểm khai thác dầu khí của Iran tập trung ở các tỉnh phía tây nam, như Khuzestan (dầu thô), Bushehr (khí đốt) và South Pars (khí ngưng tụ).
Giới phân tích cho biết nếu sản lượng dầu của Iran sụt giảm, Saudi Arabia và các thành viên khác trong OPEC có thể bù đắp bằng công suất dự phòng. Tuy nhiên, công suất của nhóm này không còn nhiều dư địa, do OPEC đã tăng dần sản lượng trong gần một năm qua. Ngày 1/3, Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ và đồng minh (OPEC+) thống nhất tăng sản xuất thêm 206.000 thùng mỗi ngày trong tháng 4.
Trước đó, do chịu tác động nặng nề từ các lệnh trừng phạt, Iran được miễn tuân thủ hạn ngạch khi OPEC+ siết sản lượng.
Xuất khẩu dầu thô
Dù kinh tế Iran tương đối đa dạng so với các nước khác tại Trung Đông, dầu mỏ vẫn được coi là huyết mạch của nền kinh tế này, đóng góp lớn cho ngân sách và dự trữ ngoại hối. Báo cáo của EIA cho thấy năm 2023, các hãng dầu của Iran thu về 53 tỷ USD nhờ xuất khẩu nhiên liệu.
Trong báo cáo tháng 6/2025, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính quốc gia này xuất khẩu khoảng 1,7 triệu thùng dầu thô và khí ngưng tụ mỗi ngày. Họ cũng là nước xuất khẩu lớn với các sản phẩm từ dầu, với gần 820.000 thùng nhiên liệu mỗi ngày, theo hãng dữ liệu Kpler, tăng nhẹ so với năm 2024.
Khoảng 90% dầu thô xuất khẩu là qua đảo Kharg, để vận chuyển qua eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường nối vịnh Ba Tư với biển Arab, nơi trung chuyển khoảng 25% lượng dầu thô bằng đường biển và 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu.
Nhiều năm qua, các nhà máy lọc dầu tư nhân của Trung Quốc luôn là khách mua chính của dầu Iran. Giai đoạn 2020-2023, Tehran tăng sản xuất thêm 1 triệu thùng một ngày, do nhu cầu từ Bắc Kinh lên cao.
Bộ Tài chính Mỹ sau đó áp trừng phạt với một số hãng lọc dầu tư nhân Trung Quốc vì hoạt động này. Bắc Kinh tuyên bố không công nhận các lệnh trừng phạt đơn phương với đối tác thương mại của Trung Quốc. Dù vậy, lượng dầu thô Iran họ mua vào cũng đang giảm dần.
Năm nay, lượng nhập khẩu dầu thô và khí ngưng tụ Iran của Trung Quốc đạt trung bình 1,2 triệu thùng một ngày, giảm 14% so với năm ngoái, theo dữ liệu của Kpler.
Để bảo vệ sản lượng dầu trước khả năng bị Mỹ tập kích, thời gian qua Iran xây dựng kho dầu nổi khổng lồ, hiện lên tới 200 triệu thùng. Con số này tương đương lượng nhiên liệu tiêu thụ trên toàn cầu trong 2 ngày, theo dữ liệu của Kpler ngày 27/2.
Iran nhiều năm qua lách lệnh trừng phạt bằng các biện pháp khác nhau. Trong đó có chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác trên biển, thay đổi xuất xứ hoặc giấu vị trí tàu dầu khỏi vệ tinh.
Dự trữ khí đốt
Iran sản xuất khí tự nhiên từ mỏ khí South Pars ngoài khơi. South Pars/North Dome là mỏ khí đốt lớn nhất thế giới. Phần North Dome hiện do Qatar khai thác.
Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt và hạn chế về kỹ thuật khiến phần lớn khí khai thác từ South Pars chỉ được dùng trong nước. Theo số liệu của Gas Exporting Countries Forum, tổng sản lượng khí đốt của Iran năm 2024 đạt 276 tỷ m3. Trong đó, 94% được tiêu thụ trong nước. Phần còn lại xuất khẩu sang các nước láng giềng như Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq.
Tháng 6/2025, các cuộc tấn công của Israel từng đánh trúng bốn cơ sở tại mỏ South Pars. Nhiều cơ sở trong số đó là liên doanh với các tập đoàn năng lượng Mỹ như ExxonMobil và ConocoPhillips.
Cuộc tập kích cuối tuần trước cũng được dự báo gây ra gián đoạn nghiêm trọng nhất trên thị trường khí đốt từ sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine tháng 2/2022.
Ngoài việc xuất khẩu của Iran gián đoạn, nước láng giềng Qatar - một trong những nhà cung cấp khí đốt quan trọng nhất thế giới - cũng sẽ gặp khó khi vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz. Dù tuyến đường thủy chiến lược này hiện chưa bị phong tỏa, các trang theo dõi hàng hải cho thấy tàu chở dầu và khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) đang ùn ứ ở cả hai phía eo biển, do lo ngại bị tấn công hoặc không được cấp bảo hiểm cho hành trình.
Hà Thu - Anh Tú (theo Reuters, EIA, IEA)