Năm chiếc trống được ký hiệu từ Làng Vạc I đến Làng Vạc IV và trống minh khí, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh. Trong đó, Làng Vạc I và II phát lộ ngay trong đợt khai quật đầu tiên năm 1973 tại di chỉ khảo cổ học Làng Vạc. Làng Vạc III và IV tiếp tục được ghi nhận ở các đợt thám sát sau đó, còn trống minh khí được thu thập năm 1981. Tất cả nằm trong những ngôi mộ táng thuộc văn hóa Đông Sơn, cách thời nay khoảng 2.000-2.500 năm.
Mộ táng nằm rải rác trên những gò đất đỏ thấp, ở độ sâu 0,5-1,5 m so với mặt đất. Hố mộ thường đào trực tiếp xuống nền đất bazan, hình chữ nhật hoặc gần chữ nhật, đáy bằng, thành thẳng. Phần lớn là mộ đất chôn một người, di cốt đã phân hủy mạnh, chỉ còn dấu vết rời rạc. Đồ tùy táng được đặt quanh vị trí thi hài, gồm vũ khí, công cụ, trang sức và gốm. Những ngôi mộ chứa trống đồng thì rộng hơn, lượng hiện vật phong phú cho thấy đây có thể là nơi an táng các nhân vật có vị thế cao trong cộng đồng cư dân Đông Sơn lưu vực sông Cả hơn 2.000 năm trước.
Theo tư liệu của Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh, 5 chiếc trống được đúc bằng đồng, mang lớp patin xanh rỉ đặc trưng của kim loại chôn vùi hàng nghìn năm. Dù có khác biệt về kích thước và hình dáng, trống vẫn mang nhiều đặc điểm chung của trống Đông Sơn, chính giữa mặt là hình ngôi sao nhiều cánh, bao quanh bởi các vành hoa văn hình học như chấm nổi, răng cưa, vòng tròn tiếp tuyến; thân trên nở rộng, lưng chia ô hoặc băng trang trí; chân hầu như không chạm khắc.
Làng Vạc I, II và III cùng thuộc dòng trống thấp lưng choãi, thân loe dần xuống dưới, chân thấp. Thân trên đều có hai đôi quai, đúc liền và trang trí hoa văn dạng thừng bện hoặc bông lúa. Điểm chung là các mô típ chim, thuyền, hình học được bố trí theo chiều ngược kim đồng hồ - đặc trưng quen thuộc của trống Đông Sơn.
Trong ba chiếc này, Làng Vạc I bố cục dày đặc và sinh động nhất. Mặt trống nổi bật với họa tiết ngôi sao 12 cánh, bao quanh là tám vành hoa văn dày đặc. Vành thứ ba trang trí bốn con chim ánh xòe ngang, mỏ dài, thân và đuôi tạo hình tam giác. Thân trên mô tả bốn con thuyền, mỗi thuyền có bốn người, trong đó một người ngồi dáng bệ vệ ở giữa. Lưng trống gây ấn tượng với tám con bò nối đuôi nhau thành vòng tròn, cứ hai bò đực xen hai bò cái - bố cục hiếm gặp. Hoa văn thân trên và lưng đúc nổi, làm cho hình trang trí hiện rõ và chắc trên bề mặt trống.
Trống Làng Vạc II kích thước nhỏ và hoa văn giản lược hơn. Mặt trống bố trí ngôi sao 10 cánh với sáu vành trang trí, chủ yếu là chấm nổi và răng cưa. Thân trên vẫn khắc họa cảnh thuyền nhưng xen kẽ thêm sáu chim đứng, tạo bố cục thoáng. Lưng trống gần như chỉ còn các băng răng cưa, không còn hình động vật tả thực.
Đến Làng Vạc III, xu hướng giản lược tiếp tục được áp dụng. Mặt trống chỉ còn ba vành hoa văn quanh ngôi sao 10 cánh, trong đó có bốn chim bay lượn. Thân trên và lưng chủ yếu là các băng răng cưa và khung hình học, không còn cảnh thuyền. So với Làng Vạc I, chi tiết tả thực đã thu gọn, nhường chỗ cho họa tiết hình học.
Khác với ba chiếc trước, Làng Vạc IV thuộc loại trống cao, thân thẳng, dáng hình trụ, chân cao. Trên mặt là ngôi sao 12 cánh, bao quanh bởi chín vành hoa văn, gồm hình chim bay, vòng tròn tiếp tuyến, đường cong hình chữ S và các dải vạch song song. Phần thân và lưng không còn cảnh thuyền hay hình động vật lớn mà chủ yếu là các họa tiết hình học cân đối. Sự hiện diện của chiếc trống này cho thấy tại Làng Vạc từng tồn tại đồng thời hai kiểu dáng khác nhau của trống đồng Đông Sơn.
Chiếc nhỏ nhất trong sưu tập là trống minh khí, đường kính mặt 7 cm, cao 5 cm, dáng tương tự loại thấp lưng choãi nhưng kích thước thu nhỏ. Ngoài hai đôi quai ở thân, mặt trống còn có thêm một quai treo gắn sau khi đúc. Mặt vẫn có ngôi sao 12 cánh, thân trên có một băng vạch song song đơn giản. Phần lưng chia sáu ô dọc, trong đó có hình thú đuôi dài và chó nối đuôi nhau - chi tiết hiếm gặp ở trống minh khí Đông Sơn, cho thấy sự chăm chút dù kích thước bé.
Về kỹ thuật, các nghệ nhân Đông Sơn đúc trống bằng cách ghép nhiều mảnh khuôn lại, đồng thời sử dụng kỹ thuật đúc khuôn sáp để tạo những chi tiết tinh xảo. Các hoa văn hình học như chấm nổi, răng cưa, vòng tròn thường được đúc nổi, trong khi hình người, chim, thuyền hay gia súc có chiếc được đúc chìm, có chiếc thì kết hợp chìm - nổi. Sự khác biệt này cho thấy tay nghề thợ đúc và cách xử lý khuôn có thể thay đổi theo từng thời điểm.
Bà Lê Thu Hiền, Giám đốc Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh, cho biết bộ sưu tập trống đồng Làng Vạc được công nhận là bảo vật quốc gia hồi đầu tháng 2 ngoài ghi nhận giá trị đặc biệt của từng hiện vật thì còn khẳng định tầm vóc của trung tâm văn hóa Đông Sơn ở lưu vực sông Cả (hay còn gọi là sông Lam).
"Bộ sưu tập 5 trống đồng không chỉ là những tác phẩm luyện kim đỉnh cao, mà còn là tư liệu gốc giúp chúng ta hình dung đời sống kinh tế, tín ngưỡng và quyền lực của cư dân Đông Sơn hơn 2.000 năm trước", bà Hiền nói, cho hay từ những bảo vật quốc gia tìm thấy ở Làng Vạc, các nhà khoa học có thêm căn cứ để phác thảo bức tranh lịch sử của một giai đoạn rực rỡ trong tiến trình văn hóa Việt cổ.
Làng Vạc là di tích phát hiện nhiều mộ táng nhất trong hàng trăm di tích văn hóa Đông Sơn trên cả nước. Trên diện tích hơn 1.400 m2 của 5 lần khai quật đã phát hiện 347 ngôi mộ, thu hơn 1.200 hiện vật, trong đó đồ đồng có 665 chiếc.
Văn hóa Đông Sơn phân bố chủ yếu ở lưu vực các con sông lớn miền Bắc và Bắc Trung Bộ như sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Đây là giai đoạn phát triển cao của kỹ thuật luyện kim đồng trong lịch sử Việt Nam cổ đại, với biểu tượng tiêu biểu là trống đồng. Các di chỉ và mộ táng cho thấy cư dân thời kỳ này sống bằng nông nghiệp lúa nước, đồng thời có sự phân hóa xã hội nhất định, thể hiện qua quy mô mộ táng và số lượng đồ tùy táng.
Đức Hùng