Đang đi buồng, bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng khoa Ngoại bụng 1, Bệnh viện K, Hà Nội, nhận tin bệnh nhân nữ 25 tuổi rơi vào tình trạng nguy hiểm. Cô nhập viện chưa đầy một tuần trước, ê kíp vẫn đang chờ kết quả xét nghiệm để lên phác đồ điều trị.
Người bệnh khởi đầu từ một tổn thương nhỏ ở bàn chân - loại tổn thương ngoài da mà không ít người dễ nhầm với nốt ruồi thông thường hoặc vết chai da lành tính. Cô được phẫu thuật tại một cơ sở y tế địa phương. Thao tác kỹ thuật không sai, nhưng bước chẩn đoán trước mổ đã bỏ qua một khả năng nguy hiểm đây là u hắc tố ác tính (malignant melanoma) - một trong những loại ung thư da có tốc độ di căn nhanh và tỷ lệ tử vong cao nhất.
Bác sĩ Nam nói với u hắc tố, nguyên tắc điều trị chuẩn là phải cắt rộng diện tổn thương và nạo vét hạch triệt để ngay từ lần đầu. Đây là loại tế bào ung thư vốn có khả năng xâm lấn mạch bạch huyết và mạch máu rất cao. Khi bị tác động không đúng cách, hàng rào ngăn cách tự nhiên giữa tổn thương và mô lành xung quanh bị phá vỡ, tạo điều kiện cho tế bào ung thư - vốn đã có tiềm năng di căn cao - lan tràn nhanh hơn.
"Không phải can thiệp sai tạo ra ung thư, mà là bỏ lỡ cơ hội vàng kiểm soát nó ngay từ đầu", bác sĩ Nam giải thích. "Một khi tế bào đã thoát ra, tốc độ nhân đôi của u hắc tố là thứ không có nhiều phương án y khoa nào theo kịp ở giai đoạn muộn".
Khi chuyển lên Bệnh viện K, bệnh nhân đã có hạch di căn ở bụng, bẹn và cổ. Do không mang theo bệnh phẩm cũ, các bác sĩ phải tiến hành sinh thiết lại và làm các xét nghiệm chuyên sâu để xác định chẩn đoán - một quy trình không thể bỏ qua, nhưng đòi hỏi thời gian. "Tôi nghĩ quỹ thời gian có thể đo bằng tháng. Không lường được nó lại nhanh đến thế", ông Nam bày tỏ.
Trong vòng vài ngày, cô gái 25 tuổi không ăn uống được, dịch tràn màng bụng, tế bào ung thư đã di căn khắp phổi. Đến khi kết quả chẩn đoán đầy đủ, chuẩn bị bước vào điều trị thì thể trạng đã kiệt quệ hoàn toàn. Mọi cánh cửa can thiệp đóng sầm trước mắt đội ngũ bác sĩ.
"Chúng tôi bị kẹt theo đúng nghĩa đen. Không thể can thiệp, không thể xoa dịu nỗi đau cho gia đình. Điều duy nhất còn làm được là ở bên họ", bác sĩ Nam kể.
Tương tự, người đàn ông 60 tuổi nhập viện vì ho kéo dài. Kết quả sinh thiết cho thấy ung thư phổi tế bào nhỏ (small cell lung cancer) - thể bệnh có tốc độ nhân đôi tế bào thuộc loại nhanh nhất trong các ung thư phổi, với trung bình chỉ 25-30 ngày. Ở thời điểm phát hiện, ung thư đã lan rộng cả hai bên phổi.
Về mặt y khoa, đây là giai đoạn "lan tràn" (extensive stage) - khi hóa trị vẫn có thể là lựa chọn, nhưng mục tiêu không còn là chữa khỏi mà là kéo dài thêm thời gian có chất lượng. Đội ngũ bác sĩ và gia đình vẫn cố động viên ông theo hướng "còn nước còn tát". Nhưng người bệnh lại chọn buông. Từ khi có kết quả sinh thiết đến khi ông mất chưa đầy 20 ngày.
Bác sĩ Nam không muốn đổ hết lên hai chữ "tâm lý". Bản chất ung thư phổi tế bào nhỏ giai đoạn muộn đã là cuộc đua mà y học hiếm khi thắng. Tuy nhiên, theo ghi nhận lâm sàng, khi tinh thần suy sụp hoàn toàn, cơ thể người bệnh mất đi phần nào năng lực chống chịu cuối cùng - điều mà cả bác sĩ lẫn người thân đều bất lực đứng nhìn.
Từ những ca bệnh như vậy, bác sĩ Nam nhận ra một thế kẹt khác - không phải của y học, mà của ngôn ngữ. Khi tế bào ung thư "chạy" nhanh hơn mọi phác đồ, bác sĩ ung bướu phải đồng thời giải hai bài toán là chạy đua với sự sống và quản lý thông tin - một thứ vũ khí hai lưỡi có thể vừa cứu người vừa giết người.
"Tuyệt đối không được nói sai, nói quá. Nhưng cũng phải biết cách chia liều thông tin để không đẩy bệnh nhân vào hố tối trước khi y học kịp làm gì", anh nói.
Nguyên tắc thực hành của bác sĩ Nam chia thành hai hướng rõ ràng. Với người nhà phải nói thật, nói thẳng. Không giảm nhẹ tiên lượng xấu khi bệnh đã di căn xa, quỹ thời gian đã ngắn. Người thân cần biết để chuẩn bị tâm lý, sắp xếp những điều cuối cùng cho người bệnh - đây là quyền và trách nhiệm họ được nhận.
"Với người bệnh: Không tuyên bản án bằng con số. Câu nói thẳng thừng 'Bác chỉ còn sống được 3 tháng' - dù đôi khi chính xác về thống kê - có thể dập tắt đốm lửa cuối cùng trong người bệnh", bác sĩ bày tỏ.
Nghiên cứu của Bệnh viện Quân y 103 ghi nhận gần 58% bệnh nhân ung thư rơi vào trầm cảm. Tại Mỹ, số liệu cho thấy tỷ lệ tự tử ở nhóm bệnh nhân ung thư cao hơn đáng kể so với dân số chung. Dù bối cảnh văn hóa Việt Nam có sự nâng đỡ gia đình lớn hơn, nguy cơ suy sụp tâm lý cực độ vẫn là thực tế không thể xem nhẹ.
Thay vì đưa ra bản án, bác sĩ thường chọn cách hướng sự chú ý sang khả năng: "Nếu đáp ứng thuốc tốt, cơ hội kéo dài và nâng cao chất lượng sống vẫn còn", bác sĩ Nam nhận định.
Cùng quan điểm, PGS.TS Vũ Anh Hải, Giám đốc Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Quân y 103, cho biết dù nhiều năm kinh nghiệm, các bác sĩ ung thư vẫn không ít lần "trở tay không kịp" trước những biến cố nằm ngoài dự đoán.
"Có những diễn tiến bệnh vượt quá giới hạn của y học hiện đại, ập đến như một cú đánh úp. Và sau mỗi ca như vậy, chúng tôi phải tự nhìn lại - không phải vì lỗi lầm, mà vì trách nhiệm", ông nói.
Đặc biệt khi quỹ thời gian chỉ còn tính bằng ngày, việc thông báo hung tin trở thành một quyết định cân não không có công thức chuẩn. Mỗi gia đình, mỗi bệnh nhân có ngưỡng chịu đựng khác nhau. Có người đón nhận tin dữ bình thản, chuẩn bị chu đáo. Cũng có người sụp đổ ngay khi vừa nghe.
Nguyên tắc mà PGS Hải đúc kết sau nhiều năm là tiếp cận từng bước. Đầu tiên là động viên, làm dịu không khí. Sau đó thăm dò phản ứng của gia đình. Nếu người nhà giữ được bình tĩnh và sẵn sàng phối hợp, mới đi sâu vào thực trạng và cùng tìm giải pháp.
"Gia đình buộc phải biết sự thật. Nhưng thông báo ở cấp độ nào, lúc nào, bằng ngôn ngữ nào - đó là bài học cả đời chứ không phải một buổi học y khoa", ông chia sẻ.
Theo số liệu Globocan 2022, mỗi năm Việt Nam có hơn 182.000 ca ung thư mới và gần 122.000 ca tử vong. Hơn 70% bệnh nhân đến viện ở giai đoạn muộn - khi các lựa chọn điều trị đã thu hẹp đáng kể. Khi y học không còn khả năng kéo dài sự sống, mục tiêu điều trị chuyển sang chăm sóc giảm nhẹ. Đây là hướng can thiệp chủ động - được triển khai từ sớm, song song cùng các phác đồ điều trị, nhằm giảm đau, kiểm soát triệu chứng và giữ phẩm giá cho người bệnh đến cuối.
"Quỹ thời gian có thể rất ngắn. Nhưng nhiệm vụ của chúng tôi là đảm bảo chất lượng sống tối ưu trong từng ngày còn lại đó", PGS Hải nói.
Thùy An