Từ sáng sớm 1/3, đông đảo người mộ điệu có mặt tại khuôn viên Trụ sở Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật TP HCM (phường Xuân Hòa). Năm nay, lễ hội tiếp tục phát huy nét đặc trưng của các kỳ trước. Giữa không gian rộng hàng trăm mét vuông, 36 trại thơ được dựng lên, đại diện cho các đơn vị góp phần làm nên sức sống của thơ ca thành phố, như câu lạc bộ Thơ Phương Nam, Thơ tình Việt Nam, Hội nhạc thơ Sài Gòn - Gia Định.
Ngày hội dành không gian tôn vinh các thi sĩ tiêu biểu của thành phố qua 40 năm đổi mới (1986-2026). Đường thơ dài hơn 10 m, giới thiệu 12 nhà thơ như Chế Lan Viên, Chim Trắng, Lê Xuân Đố, Triệu Từ Truyền, Nguyễn Vũ Tiềm, Nguyễn Thị Ánh Huỳnh. Khán giả lần lượt ngắm những poster với các trích đoạn tuyển chọn, như tác phẩm Thăm mộ chiều cuối năm - Nguyễn Thái Sơn viết năm 1990:
"Vạt đồi yên nghỉ bao đồng đội
Nhang trầm một thẻ - biết làm sao...
Thắp lên, đành cắm nơi đầu gió
Hương khói đừng quên nấm mộ nào".
Một trong những điểm mới của lễ hội là khu vực triển lãm Cây tâm hồn, quy tụ chân dung 130 nhà thơ và các tác phẩm nổi tiếng được dịch sang tiếng Anh, Pháp, Trung, Hàn, Nhật. Thơ và ảnh tác giả được in bằng chất liệu lamilate trên mặt gỗ dày, thu hút khách chụp ảnh. Đại diện Hội nhà văn cho biết tiếc nuối vì chỉ kịp in khoảng 1/3 số lượng hội viên, do thời gian chuẩn bị sự kiện khá gấp rút, kinh phí xã hội hóa có hạn.
Sau nghi thức đánh trống khai mạc, buổi lễ bắt đầu với các tiết mục ngâm thơ, trình diễn ca nhạc. Bà Trầm Hương - Phó chủ tịch Hội nhà văn TP HCM - mở màn với bài Tre, ôn một thời hào hùng của dân tộc, thuở Thánh Gióng dùng tre làm vũ khí chống giặc. Thi sĩ Hoàng Quý chọn tác phẩm Nhân dân, kể về đất nước "qua bao mùa lửa đạn mà vẫn giữ trong tim một ước nguyện hiền hòa - được sống trong bình yên".
Trên nền nhạc đờn ca tài tử, Nghệ sĩ Ưu tú Lam Tuyền ngâm bài Phương Nam ngạo khúc, viết về một thuở mở mang bờ cõi, với những người "dong thuyền đời mình bạt dòng Cửu Long": "Phương Nam lộng gió/ Tui thương em đêm trăng lên giả đò đi đặt vó/ Mấy con cá lìm kìm ngửa cổ uống trăng tan/ Rạch trời rớt xuống...".
Bầu không khí lắng đọng hơn khi nhà thơ Trần Mai Hường cất giọng với Chiếc ba lô của cha. Tác phẩm xoay quanh kỷ vật gắn bó cùng người lính suốt nửa cuộc đời, sau những lần vào sinh ra tử trên chiến trận: "Bao đồng đội của cha đã nằm lại đất rừng từ những năm tháng đó/ Cha, người lính già còn đau đến mai sau/ Chiếc ba lô đã theo cha bao tháng bao ngày/ Cha giữ bên mình như điều thiêng liêng nhất/ Xin cho con được giữ gìn như là sự thật/ Đặt lên chỗ cha nằm nơi hương khói linh thiêng...".
Xen kẽ tiết mục tôn vinh thơ ca là những ca khúc kinh điển, đi vào ký ức công chúng nhiều thập niên qua. Đa số nhạc phẩm hướng đến chủ đề 50 năm Sài Gòn - Gia Định đổi tên thành TP HCM (2/7/1976 - 2/7/2026), truyền thông điệp về khát vọng xây dựng một thành phố văn minh, hiện đại, nghĩa tình. Nhóm Lạc Việt gợi cảm xúc hào hùng với lối hát thính phòng qua bài Tổ quốc gọi tên mình (nhạc Đinh Trung Cẩn, thơ Nguyễn Phan Quế Mai). Giọng ca trẻ Quách Phú Thành cùng nghệ sĩ Lam Tuyền hòa giọng với Bài ca đất phương Nam (nhạc Lư Nhất Vũ, thơ Lê Giang) - ca khúc nổi tiếng trong phim truyền hình do đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn thực hiện.
Nhìn dòng người chen chúc tham quan giữa trưa nắng, bà Trịnh Bích Ngân - Chủ tịch Hội nhà văn TP HCM - nói xúc động vì lễ hội năm nay vẫn giữ được sức nóng. So với mọi năm, chương trình mở rộng quy mô sau khi TP HCM sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa Vũng Tàu, với chủ đề Tiếng gọi đô thị mới. "Sau 24 năm, ngày thơ đã trở thành một điểm hẹn văn hóa mỗi dịp Rằm tháng Giêng. Thi ca đang từng ngày làm đa dạng, phong phú hơn vẻ đẹp của thành phố. Chúng tôi mong sự kiện là tín hiệu tích cực để TP HCM bước vào kỷ nguyên mới, mỗi người dân cùng sát vai cho một ngày mai rực rỡ", bà Bích Ngân nói.
Trước đó, giới thi ca TP HCM dự tọa đàm Đô thị thi ca - nằm trong khuôn khổ chương trình, bàn về việc đổi mới diện mạo thơ trong thời đại số, hôm 28/2. Nhà thơ Trần Đức Tín nhận định sự xuất hiện của các gương mặt trẻ cho thấy sức sống bền bỉ của thơ đô thị TP HCM, tiếp tục nối dài mạch sáng tác, lan tỏa qua các nền tảng trực tuyến.
Theo ông, những cây bút trẻ như Minh Anh, Đoàn Nguyễn Anh Minh, Trần Trọng Đoàn đang mang đến làn sóng mới, tiếp nối mạch cảm quan phương Nam với giọng điệu chân thành và giàu tình nghĩa. Sáng tác của họ thường ngắn, cách biểu đạt trực diện, cảm xúc bộc lộ nhanh, đôi khi như những dòng nhật ký. "Trong chất thơ giản dị ấy, các tác phẩm cho thấy nhu cầu khẳng định cái tôi và vị trí của thế hệ trẻ trong không gian mở của thời đại số", ông nói.
Đồng quan điểm, tiến sĩ Hà Thanh Vân cho rằng một bài thơ được đăng trên mạng xã hội, cũng có thể xem là đã ra mắt trước công chúng. Khi ấy, đánh giá của người đọc trở thành "bộ lọc" lớn nhất, quyết định tác giả có được ghi nhận hay không.
Hiện, TP HCM dẫn đầu cả nước về lực lượng nhà thơ trẻ, phần lớn thuộc nhóm từ 25 đến 45 tuổi. Theo bà Vân, lớp trẻ hơn thuộc Gen Z và kế cận là Gen Alpha (thế hệ sinh từ năm 2010-2024) chưa có nhiều tác phẩm để có thể đánh giá toàn diện. Tuy vậy, bà đặt kỳ vọng vào thế hệ này khi họ từng bước khẳng định mình qua các cuộc thi quy mô lớn. Trong đó, Minh Anh (sinh năm 2007) là gương mặt tiêu biểu. Chưa đầy 20 tuổi, cô đã đoạt giải A của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam với tập thơ song ngữ Một ngày từ bên trong.
Ngày thơ Việt Nam tổ chức lần đầu năm 2003, trở thành sự kiện thường niên diễn ra vào Rằm tháng Giêng tại TP HCM, Hà Nội và một số tỉnh thành. Các năm qua, chương trình thu hút đông đảo tác giả và hàng nghìn khán giả trong, ngoài nước. Năm 2023, sự kiện trở lại sau hai năm phải hoãn vì dịch. Những năm gần đây, Ngày thơ được thành phố chú trọng, trở thành một trong những sự kiện văn hóa lớn trên địa bàn.
Mai Nhật - Vi Đoàn