"Tôi đề xuất đóng cao hơn nhưng nhân sự nói đó là quy định chung, không thể ưu ái cho một cá nhân", chị Linh, 36 tuổi, trưởng phòng truyền thông của một doanh nghiệp vận tải tại TP HCM, nhớ lại ngày ký hợp đồng lao động cách đây hai năm. Doanh nghiệp cam kết thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng, đóng BHXH và các chế độ phúc lợi như thông báo tuyển dụng. Tuy nhiên, mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm không dựa trên thu nhập thực tế mà được "chẻ" nhỏ để tiết giảm chi phí.
Theo quy định, mức đóng BHXH bắt buộc hiện nay là 32% tiền lương tháng, trong đó người lao động đóng 10,5% và doanh nghiệp đóng 21,5%. Tiền lương làm căn cứ đóng gồm lương, phụ cấp và các khoản bổ sung khác, nhưng không vượt quá 20 lần lương cơ sở, tương đương 46,8 triệu đồng.
Với thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng, nếu đóng BHXH trên toàn bộ tiền lương, tổng số tiền phải đóng là 9,6 triệu đồng, trong đó doanh nghiệp chịu 6,45 triệu đồng, người lao động bị trừ 3,15 triệu đồng. Từng hưởng chế độ thai sản thấp do công ty cũ chia nhỏ lương đóng BHXH, lần này chị Linh muốn tham gia bảo hiểm trên thu nhập thực tế để đảm bảo quyền lợi, song đề xuất không được chấp thuận.
Chị Linh không phải trường hợp cá biệt. Theo Báo cáo Lương và Thị trường Lao động của Navigos Group, có 43% lao động đang đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế; gần 11% chỉ đóng trên mức lương tối thiểu vùng (vùng I như TP HCM, Hà Nội năm 2025 là 4,96 triệu đồng) và khoảng 5% không tham gia BHXH.
Báo cáo đã khảo sát hơn 250 doanh nghiệp và trên 1.600 người đi làm cho thấy BHXH là phúc lợi hàng đầu doanh nghiệp dành cho người lao động, với hơn 91% tham gia BHXH, trên 84% có bảo hiểm y tế và khoảng 79% tham gia bảo hiểm thất nghiệp.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa lương thực nhận và mức lương làm căn cứ đóng BHXH vẫn khá lớn. Nhóm lao động thường xuyên bị đóng BHXH thấp hoặc chỉ ở mức tối thiểu vùng chủ yếu làm việc tại các doanh nghiệp nhỏ, nơi chịu áp lực chi phí lớn và năng lực tuân thủ pháp luật còn hạn chế.
Tương tự, số liệu của cơ quan quản lý lao động và Bảo hiểm xã hội TP HCM cũng cho thấy sự chênh lệch này. Khảo sát lương bình quân năm 2025 của Sở Nội vụ TP HCM ghi nhận mức lương bình quân của lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước là 11,87 triệu đồng mỗi tháng, trong khi mức lương làm căn cứ đóng BHXH chỉ 6,5 triệu đồng. Với doanh nghiệp có yếu tố nhà nước, thu nhập bình quân trên 13 triệu đồng nhưng mức đóng BHXH chỉ gần 9,7 triệu đồng.
Chị Kiều Trang, phụ trách kế toán một doanh nghiệp công nghệ tại quận Bình Thạnh, cho rằng việc tách lương thành nhiều khoản để đóng BHXH thấp gần như "là việc phải làm". Công ty quy mô chưa đến 100 người nhưng quỹ lương lớn, buộc phải tìm cách "lách". Phương án được lựa chọn là áp dụng mô hình trả lương 3P gồm lương theo vị trí, năng lực và kết quả công việc.
Theo đó, phần P1 – lương theo vị trí được ghi trong hợp đồng và dùng làm căn cứ đóng BHXH. P2 là phần trả theo năng lực, ví dụ phụ cấp chuyên môn, vị trí, chứng chỉ và P3 gồm các khoản chi phí liên quan hiệu quả công việc được xếp vào phụ cấp, thưởng, chi trả theo quy chế nội bộ.
"Cách phân tách này chủ yếu nhằm xác định mức đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế", chị Trang nói, dẫn ví dụ một kỹ sư IT thu nhập khoảng 40 triệu đồng mỗi tháng nhưng lương đóng BHXH chỉ 12 triệu đồng, tương ứng chức danh lập trình viên. Phần còn lại được chi trả dưới dạng phụ cấp chuyên môn và thưởng dự án.
Theo chị, nếu đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập, chi phí doanh nghiệp sẽ tăng mạnh, trong khi lao động ngành công nghệ thường trẻ và quan tâm đến tiền thực nhận hơn là quyền lợi an sinh dài hạn.
Ông Hồ Hải Luận, Trưởng phòng Kiểm tra, Bảo hiểm xã hội TP HCM, cho biết việc doanh nghiệp tách lương để đóng BHXH thấp thường chỉ bộc lộ hệ quả khi người lao động hưởng chế độ. Thời gian qua, cơ quan BHXH tiếp nhận nhiều đơn thư khiếu nại về tình trạng này.
Từ các đơn thư và kiểm tra định kỳ, đối chiếu với dữ liệu thuế, năm ngoái, TP HCM ghi nhận hơn 1.350 lao động bị đóng thiếu BHXH, với số tiền truy đóng trên 2,6 tỷ đồng.
Theo ông Luận, dấu hiệu phổ biến cho thấy doanh nghiệp có thể "lách luật" gồm: hợp đồng lao động ghi lương thấp bất thường so với thu nhập thực nhận; thu nhập được chia nhỏ thành phụ cấp, thưởng nhưng chi trả đều đặn; hoặc tồn tại song song nhiều bảng lương cho mục đích BHXH, thuế và chi trả nội bộ...
"Với doanh nghiệp, khi phát hiện sẽ được yêu cầu điều chỉnh, truy thu và xử phạt hành chính", ông nói. Tuy vậy không phải trường hợp nào cũng bị phát hiện, khiến hệ quả dồn về phía người lao động khi hưởng lương hưu, trợ cấp thất nghiệp, ốm đau hoặc thai sản đều rất thấp do mức hưởng được tính trên lương căn cứ đóng.
Bà Nguyễn Văn Hạnh Thục, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm TP HCM (Sở Nội vụ), cho biết thống kê cho thấy nhiều lao động giữ vị trí trưởng phòng, quản lý nhưng chỉ đóng BHXH nhỉnh hơn mức tối thiểu vùng. Chỉ đến khi mất việc, họ mới "sốc" vì trợ cấp thất nghiệp chỉ 4–5 triệu đồng mỗi tháng, thấp hơn cả một số lao động phổ thông được đóng BHXH đầy đủ.
"Lách luật để đóng bảo hiểm thấp giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, nhưng người lao động là bên chịu thiệt nhiều nhất", bà Thục nói.
Lê Tuyết