Nghị quyết Đại hội Đảng XIV được biểu quyết thông qua chiều 23/1 xác định bên cạnh động lực truyền thống (đầu tư, tiêu dùng nội địa, xuất khẩu), mô hình tăng trưởng mới sẽ dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong đó, kinh tế xanh - số và tuần hoàn là trọng tâm của phương thức sản xuất mới.
Ông Hồ Việt Hải, đồng sáng lập kiêm Tổng giám đốc Alternō cho rằng nghị quyết đã "bật đèn xanh" cho kinh tế xanh, tuần hoàn, tạo đà hút vốn đầu tư, đặc biệt từ nước ngoài.
Alternō là startup cung cấp các giải pháp pin cát để sấy nông sản và cấp nhiệt cho chế biến thực phẩm. Họ ghi nhận số đối tác tìm hiểu giải pháp xanh này tăng vọt trong hơn một năm qua. "Riêng năm 2025, lượng đối tác tìm hiểu về pin cát của chúng tôi tăng 200% so với năm trước", ông Hải chia sẻ.
Bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc văn phòng Ban Nghiên cứu Phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), nhận định kinh tế Việt Nam đang đứng trước "vận hội" lớn để thực hiện cú nhảy vọt về chất, nhờ vị thế điểm đến của các dòng vốn chất lượng cao và sự linh hoạt của doanh nghiệp nội địa.
Ví kinh tế số là "đường cao tốc" giúp vận hành quy trình với tốc độ cao, bà Thủy cho rằng kinh tế xanh và tuần hoàn chính là "bộ lọc tiêu chuẩn" để hàng Việt có "tấm hộ chiếu" vào các thị trường khó tính.
"Thiếu bất kỳ thành tố nào, cỗ máy tăng trưởng sẽ bị mất cân bằng, gặp thách thức trước các hàng rào kỹ thuật quốc tế", bà Thủy nói.
Giám đốc Ban IV nhìn nhận lần đầu một chương trình hành động được tích hợp ngay tại Đại hội Đảng, xác định rõ "chủ thể, lộ trình, nguồn lực" để triển khai Nghị quyết. "Đây là một 'xung lực' cực mạnh giúp phá vỡ khâu thực thi trì trệ mà chúng ta lo ngại bấy lâu", bà nói.
Mô hình tăng trưởng mới dựa vào kinh tế xanh và số, theo ông Samuel Hertz, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của EBC Financial Group, cho phép Việt Nam tận dụng nguồn lực nội tại kết hợp với cơ hội từ bên ngoài.
Ông Samuel Hertz nhìn nhận Việt Nam đang thực hiện cuộc chuyển dịch mang tính bước ngoặt: thay đổi động lực phát triển từ thâm dụng tài nguyên, lao động giá rẻ sang lao động trí óc và gia tăng giá trị con người.
Lợi thế lớn nhất của Việt Nam trong bối cảnh mới, theo ông, là thế hệ "bản địa số" (Digital Native) - lực lượng lao động làm chủ công nghệ, cùng thị trường tiêu dùng, và tầng lớp trung lưu tăng trưởng nhanh nhất khu vực.
Cơ hội rộng mở, song giới chuyên gia cho rằng con tàu kinh tế khó vận hành trơn tru nếu dùng "động cơ cũ", trong đó thể chế vẫn là "điểm nghẽn của mọi điểm nghẽn".
Thực tế, chuyển đổi xanh cần nguồn vốn dài hạn, nhưng doanh nghiệp vẫn chật vật tiếp cận. Ông Việt Hải cho hay dù Việt Nam đã ban hành danh mục xanh (Green Taxonomy), các startup như Alternō vẫn khó vay, bởi ràng buộc về điều kiện tài sản đảm bảo. "Trong khi đó, nhà đầu tư nước ngoài lại rất nhanh nhạy với tín hiệu từ chính sách", ông nói.
Ở khía cạnh này, bà Phạm Ngọc Thủy cho rằng chuyển đổi xanh không mang lại hiệu quả kinh tế tức thì như số hóa. Do đó, việc thúc đẩy chuyển đổi này cần nguồn lực dài hạn và các cơ chế tài chính hỗn hợp, gồm trách nhiệm và sự đầu tư của cả khu vực công - tư.
"Vốn chỉ được rót vào doanh nghiệp khi các quy định về phân loại xanh, hạn ngạch phát thải, tín dụng xanh... rõ ràng và thực thi được", đại diện Ban IV nói, thêm rằng tháo gỡ thể chế là cách nhanh nhất để khơi thông dòng vốn xanh.
Mặt khác, theo ông Hertz, Việt Nam còn thiếu quy định bắt buộc về công bố thông tin rủi ro ESG (môi trường, xã hội, quản trị) tương tự khung SFDR của Liên minh châu Âu - công cụ giúp nhà đầu tư tránh bẫy "tẩy xanh". Đây là những công cụ giúp nhà đầu tư đánh giá được rủi ro bền vững trước khi ra quyết định rót vốn.
Bên cạnh thể chế, năng lực đổi mới sáng tạo cũng là bài toán cần lời giải. Ông Nguyễn Xuân Thành, giảng viên chính sách công, Đại học Fulbright Việt Nam, cho rằng để hướng đến mô hình tăng trưởng cao, thúc đẩy bằng năng suất, đổi mới sáng tạo cần đặt lên hàng đầu. Tuy nhiên, tổng chi của nền kinh tế cho nghiên cứu và phát triển (R&D) trên GDP tại Việt Nam còn thấp so với khu vực.
Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank), chỉ số này ở Việt Nam năm 2021 là 0,42%, trong khi Nhật Bản 3,28%, Hàn Quốc 4,91% và Trung Quốc 2,43% GDP.
"Nhà nước cần xác định đầu tư mạnh cho R&D là một mục tiêu chiến lược, nhưng cần thay đổi cách chi", ông Thành nói.
Chuyên gia từ Đại học Fulbright Việt Nam khuyến nghị Việt Nam học hỏi "cách chi" từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc - đầu tư vào hệ thống khoa học, tri thức, qua tín hiệu thị trường. Tức là, đầu tư qua viện, trường, nhưng dùng khu vực kinh tế tư nhân làm "phép thử".
"Nếu tư nhân không quan tâm, nhiều khả năng chương trình đào tạo đó không phải là lĩnh vực mà nền kinh tế cần", ông nói.
Ông Thành cũng gợi ý một cơ chế hợp tác công - tư tương tự trong chi tiêu ngân sách cho các dự án đổi mới sáng tạo, tránh tình trạng "nhiều đề tài nghiên cứu làm xong lại cất vào hộc tủ". Tức là, thay vì tài trợ toàn bộ cho một dự án khoa học - công nghệ, Nhà nước sẽ cấp vốn đa số. Còn lại, tổ chức, cá nhân làm nghiên cứu phải huy động được từ khối doanh nghiệp, chứng tỏ tính khả thi của dự án.
Cùng với đó, Nhà nước cũng nên áp dụng cơ chế đồng tài trợ, tức là doanh nghiệp bỏ một đồng, ngân sách bỏ một đồng. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả sẽ do khu vực tư nhân thực hiện, tương tự các nước trong khu vực, để đảm bảo tính khả thi.
Để chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới, các chuyên gia cho rằng cơ quan chức năng cần tập trung nguồn lực vào các "cực tăng trưởng" hoặc ưu tiên hướng tới dự án có tính lan tỏa, thay vì đầu tư dàn trải. Đặc biệt, công cuộc chuyển đổi cần lấy sự thay đổi về chất xám trong hàm lượng sản phẩm, dịch vụ làm thước đo và hạt nhân là sự lớn mạnh của các doanh nghiệp nội địa. "Đó là lực lượng dẫn dắt sự chuyển đổi này bền vững nhất", bà Ngọc Thủy nêu.
Bà Thủy cũng cho rằng cơ quan quản lý cần mạnh dạn áp dụng cơ chế thử nghiệm (Sandbox) và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền thực chất. Việc này sẽ giúp đổi mới sáng tạo có cơ hội ở mọi nơi, mọi lĩnh vực, thay vì cơ chế xét duyệt sandbox như một giấy phép thông thường lâu nay. "Chúng ta cần một thái độ ứng xử với cái mới theo hướng kiến tạo phát triển thay vì không quản được thì cấm", bà nói.
Với các doanh nghiệp theo đuổi phát triển giải pháp xanh như Alternō, CEO Hồ Việt Hải kỳ vọng Nghị quyết của Đại hội Đảng XIV với những tư duy mới về mô hình tăng trưởng, dòng vốn sẽ "chảy" ngay vào sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa, với điều kiện cởi mở.
"Sự mở lòng của cơ quan quản lý nhà nước là 'hạ tầng đặc biệt' giúp doanh nghiệp tự tin bứt phá", Giám đốc văn phòng ban IV Phạm Ngọc Thủy chốt lại.
Thủy Trương